शाहिरीचा झंझावात आजही घुमतोय!

पद्मश्री महाराष्ट्र शाहीर कृष्णराव साबळे यांच्या जयंतीनिमित्त अभिवादन; लोककलेला प्रतिष्ठा, समाजप्रबोधनाला दिशा आणि ‘जय जय महाराष्ट्र माझा’च्या माध्यमातून महाराष्ट्राच्या अस्मितेला बुलंद स्वर देणाऱ्या कलावंताच्या कार्याचा जागर

संपादकीय | ३ सप्टेंबर

महाराष्ट्राच्या मातीचा गंध, सह्याद्रीची रांगडी ताकद, सामान्य माणसाच्या जगण्यातील वेदना आणि मराठी मनातील अस्मिता आपल्या पहाडी आवाजातून अवघ्या महाराष्ट्रापर्यंत पोहोचवणारे पद्मश्री महाराष्ट्र शाहीर कृष्णराव गणपतराव साबळे यांचा ३ सप्टेंबर हा जन्मदिवस. सातारा जिल्ह्यातील वाई तालुक्यातील पसरणी या मातीत ३ सप्टेंबर १९२३ रोजी जन्मलेल्या या असामान्य कलावंताने पुढे आपल्या कर्तृत्वाने संपूर्ण महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासात अढळ स्थान निर्माण केले.

आज शाहीर साबळे आपल्यात नसले, तरी त्यांचा आवाज महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात आजही घुमतो आहे. त्यांच्या शाहिरीतील जोश, त्यांच्या गीतांमधील महाराष्ट्रप्रेम, त्यांच्या पोवाड्यांतील सामाजिक भान आणि त्यांच्या कलाविष्कारातील लोकजीवनाचे प्रतिबिंब आजच्या पिढीलाही प्रेरणा देते. म्हणूनच त्यांची जयंती ही केवळ एका कलाकाराची जयंती नसून महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीला नमन करण्याचा दिवस आहे.

लोककला केवळ मनोरंजन नव्हे, ती परिवर्तनाची ताकद!

शाहीर साबळे यांचे सर्वांत मोठे योगदान म्हणजे त्यांनी लोककलेला केवळ मनोरंजनाचे साधन मानले नाही. कला ही समाजाच्या प्रबोधनाची आणि वैचारिक जडणघडणीची शक्ती आहे, या जाणिवेतून त्यांनी शाहिरीचा उपयोग केला. स्वातंत्र्य चळवळीपासून संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनापर्यंत विविध सामाजिक चळवळींमध्ये त्यांनी लोककलेच्या माध्यमातून जनजागृती केली. साने गुरुजी, संत गाडगेबाबा आणि क्रांतिसिंह नाना पाटील यांसारख्या समाजप्रबोधनाच्या परंपरेतील व्यक्तिमत्त्वांचा सहवास त्यांच्या विचारविश्वाला घडवत गेला.

अशिक्षित-अल्पशिक्षित सामान्य माणसालाही समजेल अशा सहज, ओघवत्या आणि प्रभावी भाषेत त्यांनी सामाजिक, राजकीय आणि वैचारिक विषय मांडले. पोवाडा, गीत, मुक्तनाट्य, प्रहसन अशा विविध माध्यमांतून त्यांनी समाजातील विसंगतींवर भाष्य केले. त्यांच्या कलेत विनोद होता; पण त्यामागे विचार होता. मनोरंजन होते; पण त्यामागे प्रबोधन होते. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्या प्रत्येक कलाविष्कारामागे माणूस आणि महाराष्ट्र केंद्रस्थानी होता.

शाहिरीला दिली प्रतिष्ठा

एक काळ असा होता की लोककलेला आणि लोककलावंतांना तथाकथित अभिजन सांस्कृतिक वर्तुळात अपेक्षित प्रतिष्ठा मिळत नव्हती. अशा काळात शाहीर साबळे यांनी आपल्या प्रतिभेच्या जोरावर लोककलेला व्यासपीठ मिळवून दिले. ते केवळ गायक नव्हते; ते गीतकार, संगीतकार, अभिनेते, दिग्दर्शक, निर्माते आणि कुशल लोककलावंत होते. मुक्तनाट्य आणि भ्रमंती करणाऱ्या ‘मोबाईल थिएटर’सारख्या प्रयोगांतून त्यांनी काळाच्या पुढे पाहणारी कलादृष्टी दाखवली.

त्यांच्या ‘महाराष्ट्राची लोकधारा’ या प्रयोगाने तर महाराष्ट्राच्या लोककलेला व्यापक व्यासपीठ मिळवून दिले. पारावरचा तमाशा, शाहिरी, लोकगीत, लोकनृत्य आणि ग्रामीण जीवनाशी जोडलेल्या कलाप्रकारांना त्यांनी मोठ्या रंगमंचावर आणले. लोककला ही गावकुसाबाहेरची किंवा केवळ पारंपरिक मनोरंजनाची गोष्ट नसून ती महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे, हे त्यांनी कृतीतून सिद्ध केले.

‘जय जय महाराष्ट्र माझा’ : गीतापासून अस्मितेच्या स्वरापर्यंत

शाहीर साबळे यांचे नाव घेतले की मराठी माणसाच्या मनात सर्वप्रथम दुमदुमतो तो आवाज—

‘जय जय महाराष्ट्र माझा… गर्जा महाराष्ट्र माझा!’

कविवर्य राजा नीलकंठ बढे यांनी लिहिलेल्या या गीताला शाहीर साबळे यांनी आपल्या दमदार गायकीतून महाराष्ट्राच्या घराघरांत पोहोचवले. सह्याद्री, शिवराय, कष्टकरी महाराष्ट्र आणि मराठी अस्मिता यांचे सामर्थ्य व्यक्त करणारे हे गीत काळाच्या पलीकडे गेले.

या गीताचे महत्त्व आज आणखी वाढले आहे. महाराष्ट्र शासनाने ‘जय जय महाराष्ट्र माझा, गर्जा महाराष्ट्र माझा’ या गीताला महाराष्ट्राचे राज्यगीत म्हणून स्वीकारले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत दस्तऐवजात गीतकार म्हणून राजा नीलकंठ बढे यांचा उल्लेख आहे.

इथे एक महत्त्वाचा सांस्कृतिक संदर्भ लक्षात घ्यावा लागतो—गीत लिहिणे ही एक सर्जनशील प्रक्रिया असते; पण एखादे गीत जनमानसाच्या हृदयात रुजवणे ही त्याहून मोठी सांस्कृतिक कामगिरी असते. शाहीर साबळे यांच्या पहाडी आवाजाने या गीताला महाराष्ट्राच्या भावविश्वात अशी जागा मिळवून दिली की आज राज्याच्या अधिकृत ओळखीचा भाग म्हणून ते निनादते आहे.

महाराष्ट्राच्या अस्मितेचा बुलंद आवाज

‘जय जय महाराष्ट्र माझा’ हे केवळ गीत नाही. ते एका प्रदेशाच्या आत्मभानाचे प्रतीक बनले आहे. महाराष्ट्र दिन असो, शासकीय कार्यक्रम असो, सांस्कृतिक सोहळा असो किंवा परदेशातील मराठी माणसांचा कार्यक्रम—या गीताचे सूर लागले की महाराष्ट्राशी असलेली नाळ जागी होते.

याच गीतातील “सह्याद्रीचा सिंह गर्जतो…” हा भाव महाराष्ट्राच्या सामर्थ्याची प्रतिमा उभी करतो. त्यामुळेच हे गीत ऐकताना आजही मराठी माणसाच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात. शाहीर साबळे यांनी आपल्या आवाजातून या गीताला केवळ लोकप्रियता दिली नाही; त्यांनी त्याला जनमानसातील अस्मितेचा स्वर बनवले.

आजच्या तरुणाईने शाहीर साबळेंकडून काय घ्यावे?

आजच्या डिजिटल युगात मनोरंजनाची साधने हाताच्या तळव्यावर आली आहेत. काही सेकंदांत जगभरातील कला पाहता येतात. अशा काळात शाहीर साबळे यांचे कार्य नव्याने समजून घेणे अधिक गरजेचे आहे.

कारण त्यांनी आपल्याला शिकवले की कलाकार होणे म्हणजे केवळ प्रसिद्ध होणे नव्हे; कलाकार होणे म्हणजे समाजाशी जोडले जाणे.

आजच्या तरुण कलाकारांनी त्यांच्या कार्यातून तीन गोष्टी आत्मसात करण्याची गरज आहे—
मातीतला अभिमान, कलेतील प्रामाणिकपणा आणि समाजाप्रती असलेली बांधिलकी.

त्यांनी लोककलेला आधुनिक व्यासपीठ दिले; आपण लोककलेला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देऊ शकतो. त्यांनी पोवाड्यातून विचार पोहोचवला; आजची पिढी डिजिटल माध्यमातून तो विचार लाखो लोकांपर्यंत पोहोचवू शकते. त्यांनी महाराष्ट्राची ओळख जगवली; आजच्या पिढीवर ती ओळख जगभर नेण्याची जबाबदारी आहे.

पसरणीत स्मारक : केवळ वास्तू नव्हे, सांस्कृतिक वारशाचे केंद्र

पसरणी ही शाहीर साबळे यांच्या जन्मभूमीची माती. या मातीत त्यांच्या स्मृतींचे भव्य स्मारक उभे राहणे ही केवळ ग्रामस्थांची किंवा एका संस्थेची जबाबदारी नाही; तो संपूर्ण महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक कृतज्ञतेचा विषय आहे.

स्मारक म्हणजे केवळ दगड, विटा आणि सिमेंटची वास्तू नव्हे. ते इतिहास जपणारे, वर्तमानाला प्रेरणा देणारे आणि भविष्याला दिशा देणारे सांस्कृतिक दालन असावे. शाहीर साबळे यांच्या जीवनकार्यावर आधारित चित्रदालन, ग्रंथसंपदा, लोककला संवर्धन, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि नव्या पिढीला लोककलेशी जोडणारे उपक्रम या स्मारकातून साकारले, तर त्याला खऱ्या अर्थाने शाहीरांना आदरांजली ठरेल.

आदरांजली केवळ पुष्पहाराने नव्हे, वारसा जपण्याच्या संकल्पाने!

३ सप्टेंबरला शाहीर साबळेंना अभिवादन करताना त्यांच्या छायाचित्राला पुष्पहार अर्पण करणे आवश्यक आहेच; पण त्यापेक्षा मोठी आदरांजली म्हणजे त्यांनी जपलेली लोककला जपणे.

त्यांच्या शाहिरीचा अभ्यास करणे, त्यांच्या कलाकृती पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवणे, लोककलावंतांना व्यासपीठ देणे, लोककलेला आधुनिक माध्यमांशी जोडणे आणि पसरणीतील प्रस्तावित स्मारकाच्या उभारणीला हातभार लावणे—हीच खरी कृतज्ञता ठरेल.

कारण शाहीर साबळे हे एका पिढीचे कलाकार नव्हते. ते महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे शिलेदार होते.

त्यांचा आवाज थांबला असेल;
पण त्यांची शाहिरी थांबलेली नाही.

त्यांची पावले थांबली असतील;
पण त्यांनी दाखवलेली लोककलेची वाट अजूनही चालायची आहे.

आणि त्यांचा देह काळाच्या पडद्याआड गेला असेल;
पण ‘जय जय महाराष्ट्र माझा’च्या प्रत्येक निनादात महाराष्ट्र शाहीर साबळे आजही जिवंत आहेत!

३ सप्टेंबरच्या त्यांच्या जन्मदिनी महाराष्ट्र शाहीरांना विनम्र अभिवादन!
त्यांच्या स्मृतीला मनःपूर्वक आदरांजली आणि त्यांच्या लोककलेच्या विचारांना कृतिशील सलाम!

– अशोक इथापे,  मुख्य संपादक संकल्प माध्यम समूह