धोम धरण : वाई तालुक्याच्या समृद्धीची जीवनवाहिनी

संपादकीय – सह्याद्रीच्या कुशीतून उगम पावणाऱ्या कृष्णा नदीने शतकानुशतके वाई तालुक्याला समृद्ध केले. मात्र पावसाच्या अनियमिततेमुळे शेतीला कायमस्वरूपी पाण्याचा आधार मिळावा, पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था सक्षम व्हावी आणि ग्रामीण विकासाला गती मिळावी या उद्देशाने महाराष्ट्र शासनाने कृष्णा नदीवर उभारलेला धोम धरण प्रकल्प आज पश्चिम महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या सिंचन प्रकल्पांपैकी एक मानला जातो.

धोम गावाजवळ उभारलेले हे धरण वाई तालुक्याच्या विकासाचा आधारस्तंभ ठरले आहे. आज हे धरण केवळ जलसाठ्याचा प्रकल्प नसून हजारो शेतकरी, लाखो नागरिक आणि संपूर्ण प्रदेशाच्या अर्थकारणाला बळ देणारी जीवनवाहिनी आहे.

निर्मितीची कालरेषा

कृष्णा खोऱ्याच्या सर्वांगीण विकासासाठी १९७० च्या दशकात धोम प्रकल्पाची संकल्पना प्रत्यक्षात आली. धरणाच्या मुख्य बांधकामास १९७६ मध्ये प्रारंभ झाला. त्यानंतर काही वर्षांत धरणाचे बांधकाम, कालवा व्यवस्था आणि पूरक कामे टप्प्याटप्प्याने पूर्ण करण्यात आली. १९७७ मध्ये धरणाचा प्रारंभिक वापर सुरू झाला, तर प्रकल्पाची प्रमुख कामे १९८२ पर्यंत पूर्ण झाली, त्यानंतर सिंचन व पाणीपुरवठा व्यवस्था पूर्ण क्षमतेने कार्यान्वित झाली.

तांत्रिक वैशिष्ट्ये

धोम धरण हे मातीचे (Earthfill) धरण असून मध्यभागी काँक्रीटचा ग्रॅव्हिटी स्पिलवे आहे.

मुख्य वैशिष्ट्ये :

– नदी : कृष्णा
– स्थान : धोम (ता. वाई, जि. सातारा)
– धरणाची उंची : सुमारे ५० मीटर
– धरणाची लांबी : सुमारे २,४७८ मीटर
– एकूण (Gross) पाणी साठवण क्षमता : १३.८० टीएमसी (सुमारे ३८२ दशलक्ष घनमीटर)
– जलविद्युत निर्मिती क्षमता : ४ मेगावॅट

धोम धरणाच्या जलाशयामुळे कृष्णा नदीवर विस्तीर्ण जलसाठा निर्माण झाला असून तो महाबळेश्वरच्या पायथ्यापर्यंत पसरलेला आहे.

सिंचन व्यवस्था आणि लाभक्षेत्र

धोम प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश सिंचन आहे. या प्रकल्पातून डावा व उजवा असे दोन प्रमुख कालवे विकसित करण्यात आले आहेत.

– डावा मुख्य कालवा : सुमारे १४७ कि.मी.
– उजवा मुख्य कालवा : सुमारे १४.५ कि.मी.
– सांस्कृतिक कमांड क्षेत्र (CCA) : सुमारे २८,१०० हेक्टर
– अंतिम सिंचन क्षमता : सुमारे १२,६७० हेक्टर

या प्रकल्पाचा लाभ वाई, सातारा, कोरेगाव, जावळी आणि खंडाळा तालुक्यांतील शेतीला होतो. तसेच कृष्णा खोऱ्यातील अनेक गावांच्या पिण्याच्या पाण्याची गरजही या धरणातून भागविली जाते.

लाभार्थी गावे

धोम प्रकल्पाचा थेट व अप्रत्यक्ष लाभ वाई तालुक्यातील तसेच परिसरातील अनेक गावांना मिळतो. वाई शहर, धोम, अभेपुरी, पाचगणी–महाबळेश्वर परिसरासह कृष्णा नदीकाठच्या गावांना पिण्याच्या पाण्याचा आधार या प्रकल्पातून मिळतो. सिंचनाच्या माध्यमातून वाई, कोरेगाव, सातारा, जावळी आणि खंडाळा तालुक्यातील शेकडो गावांतील शेतीला जीवनदान मिळाले आहे.

शेतीतील परिवर्तन

धोम धरणामुळे पूर्वी पावसावर अवलंबून असलेली शेती बारमाही सिंचनाखाली आली. ऊस, भात, गहू, मका, भाजीपाला, डाळी, फळबागा आणि फुलशेतीला मोठी चालना मिळाली. जलसिंचनामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पादन वाढले, दुबार पिकांची संधी निर्माण झाली आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्थैर्य प्राप्त झाले.

धरण भरल्यावर भूजल पातळी वाढते, विहिरी व कूपनलिकांचे पुनर्भरण होते आणि संपूर्ण परिसरातील जलसुरक्षा मजबूत होते.

पर्यटन आणि सांस्कृतिक महत्त्व

धोम धरणाचा विस्तीर्ण जलाशय, सभोवतालचा सह्याद्री आणि निसर्गरम्य परिसर यामुळे हे ठिकाण पर्यटनाचे आकर्षण बनले आहे. अनेक मराठी व हिंदी चित्रपटांचे चित्रीकरण येथे झाले असून धरण परिसर आज वाई तालुक्याच्या पर्यटन अर्थव्यवस्थेलाही हातभार लावत आहे.

भविष्यासाठी जलव्यवस्थापन

हवामान बदलामुळे पावसाचे स्वरूप अनिश्चित होत असताना धोम धरणाचे महत्त्व अधिक वाढले आहे. मात्र धरण भरले म्हणून निश्चिंत न राहता ठिबक सिंचन, तुषार सिंचन, शेततळी, जलसंधारण, पर्जन्यजल संधारण आणि पाण्याचा काटकसरीने वापर या उपाययोजना अधिक प्रभावीपणे राबविणे आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

धोम धरण हे केवळ अभियांत्रिकीचा उत्कृष्ट नमुना नाही, तर वाई तालुक्याच्या समृद्धीचा पाया आहे. या धरणाने शेतीला पाणी, नागरिकांना जीवन, उद्योगांना आधार आणि ग्रामीण विकासाला दिशा दिली आहे. म्हणूनच वाई तालुक्यात एक म्हण प्रचलित आहे—”धोम धरण भरले म्हणजे शेतकऱ्यांच्या आशाही भरतात.” जललक्ष्मीच्या या अखंड प्रवाहाचे संवर्धन करणे ही आजची सामूहिक जबाबदारी आहे.