दक्षिण काशीच्या पर्यटनाला ‘दूरदृष्टी’ची गरज!
वाईच्या पश्चिम भागातील निसर्गसंपदेवर पर्यटनाची नवी अर्थव्यवस्था उभी राहू शकते; मात्र नियोजनाअभावी संधी हातातून निसटण्याची भीती
वाई | विशेष प्रतिनिधी
दक्षिण काशी म्हणून धार्मिक आणि ऐतिहासिक ओळख लाभलेल्या वाई तालुक्याला निसर्गानेही मुक्तहस्ताने सौंदर्य बहाल केले आहे. कृष्णा नदीचे विस्तीर्ण पात्र, डोंगररांगा, धरणे, धबधबे, घाटरस्ते, हिरवाईने नटलेला पश्चिम भाग, प्राचीन मंदिरे, वाडे, घाट आणि ग्रामीण जीवनशैली यामुळे वाईला पर्यटनाच्या दृष्टीने मोठी नैसर्गिक व सांस्कृतिक श्रीमंती लाभली आहे.
विशेषतः वाईच्या पश्चिम भागात पर्यटनाची चाहूल आता केवळ हंगामी राहिलेली नाही. पुणे, मुंबई, सातारा आणि इतर शहरांमधून पर्यटक, कुटुंबे, तरुणाई, निसर्गप्रेमी आणि वीकेंड पर्यटन करणारे नागरिक मोठ्या प्रमाणात या परिसराकडे वळत आहेत. मात्र पर्यटकांची संख्या वाढत असताना पर्यटनासाठी आवश्यक सुविधा, नियोजन आणि स्थानिक प्रशासनाची तयारी त्या प्रमाणात वाढली आहे का? हा मूलभूत प्रश्न आज उपस्थित होत आहे.
याच पार्श्वभूमीवर ‘संकल्प न्यूज’च्या माध्यमातून वाई तालुक्यातील पर्यटन आणि पर्यटनासमोरील समस्या यावर क्रमशः विशेष बातमीपत्र मालिका प्रसिद्ध करण्यात येणार आहे.
पर्यटन वाढतेय; पण स्थानिकांना त्याचा आर्थिक फायदा किती?
पर्यटक एखाद्या भागात येतात तेव्हा त्याचा फायदा केवळ पर्यटनस्थळालाच होत नाही. पर्यटकांच्या माध्यमातून वाहतूक, हॉटेल, खानावळ, चहा-नाश्ता केंद्रे, स्थानिक उत्पादने, कृषीपूरक व्यवसाय, होमस्टे, मार्गदर्शक सेवा, पार्किंग, मनोरंजन, हस्तकला आणि इतर अनेक व्यवसायांना चालना मिळू शकते.
यामुळे पर्यटन हे ‘रोजगार निर्माण करणारे सर्वात मोठे स्थानिक आर्थिक इंजिन’ ठरू शकते.
वाईच्या ग्रामीण भागातील तरुणांना रोजगारासाठी पुणे-मुंबईकडे स्थलांतर करण्याची वेळ येऊ नये, यासाठी पर्यटनावर आधारित स्थानिक रोजगारनिर्मितीची मोठी संधी उपलब्ध आहे.
परंतु त्यासाठी पर्यटनाकडे केवळ ‘पर्यटक आले आणि गेले’ या दृष्टिकोनातून न पाहता ‘पर्यटक आला, त्याने स्थानिक अर्थव्यवस्थेत पैसा खर्च केला आणि त्यातून स्थानिक कुटुंबाला उत्पन्न मिळाले’ असा आर्थिक दृष्टिकोन स्वीकारणे गरजेचे आहे.
हॉटेल व्यवसाय : पर्यटन अर्थव्यवस्थेचा कणा
पर्यटन वाढले की सर्वप्रथम मागणी वाढते ती निवास आणि भोजनाची.
वाईच्या पश्चिम भागात नियोजनबद्ध पद्धतीने हॉटेल, रिसॉर्ट, होमस्टे, फार्मस्टे, स्थानिक खाद्यपदार्थ केंद्रे आणि कुटुंबाभिमुख पर्यटन सुविधा उभ्या राहिल्यास त्यातून मोठ्या प्रमाणावर रोजगार निर्माण होऊ शकतो.
एका चांगल्या हॉटेल किंवा रिसॉर्टमधून थेट रोजगाराबरोबरच अप्रत्यक्ष रोजगारही निर्माण होतो.
स्वयंपाकी, वेटर, व्यवस्थापक, सुरक्षारक्षक, वाहनचालक, साफसफाई कर्मचारी, माळी, देखभाल कर्मचारी, स्थानिक पुरवठादार, दूध-भाजीपाला उत्पादक, फळ उत्पादक, कलाकार आणि स्थानिक मार्गदर्शक अशा अनेक घटकांना त्याचा फायदा होतो.
त्यामुळे पर्यटन विकासाचा अर्थ फक्त मोठमोठी रिसॉर्ट उभारणे नसून स्थानिक नागरिकांना पर्यटनाच्या आर्थिक साखळीत सहभागी करणे हा असला पाहिजे.
स्थानिक खाद्यसंस्कृतीला मिळू शकतो नवा बाजार
वाई आणि सातारा परिसरातील पारंपरिक खाद्यसंस्कृती हीदेखील पर्यटनाचे आकर्षण बनू शकते.
स्थानिक पद्धतीचे जेवण, ग्रामीण खाद्यपदार्थ, भाकरी-पिठलं, ठेचा, स्थानिक धान्यांपासून तयार होणारे पदार्थ, हंगामी फळे, कृषी उत्पादने आणि पारंपरिक पाककृती यांना पर्यटनाशी जोडल्यास स्थानिक महिलांसाठी आणि बचतगटांसाठीही रोजगाराच्या संधी निर्माण होऊ शकतात.
‘वाईला या आणि वाईची चव घेऊन जा’ ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणण्याची क्षमता या भागात आहे.
पर्यटनासमोरील सर्वात मोठे आव्हान : मूलभूत सुविधा
पर्यटक येत आहेत; पण अनेक पर्यटनस्थळांवर मूलभूत सुविधांचा अभाव जाणवतो.
रस्ते, दिशादर्शक फलक, पार्किंग, स्वच्छतागृहे, पिण्याचे पाणी, कचरा व्यवस्थापन, सार्वजनिक प्रकाशयोजना, सुरक्षितता, प्राथमिक आरोग्य सुविधा, आपत्कालीन सेवा आणि सार्वजनिक वाहतूक या सुविधा पर्यटनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.
पर्यटनस्थळ सुंदर असणे पुरेसे नाही.
पर्यटकाला तिथे पोहोचता आले पाहिजे, वाहन सुरक्षितपणे उभे करता आले पाहिजे, स्वच्छतागृह मिळाले पाहिजे, कचरा टाकण्यासाठी व्यवस्था असली पाहिजे आणि आपत्कालीन परिस्थितीत तातडीची मदत मिळाली पाहिजे.
या मूलभूत बाबींची पूर्तता झाली नाही तर निसर्गसंपन्न पर्यटनस्थळाची प्रतिमा खराब होण्यास वेळ लागत नाही.
पावसाळी पर्यटन : संधीही आणि जबाबदारीही
वाईचा पश्चिम भाग पावसाळ्यात अक्षरशः निसर्गाच्या नव्या रूपात दिसतो. धबधबे, हिरवाई, धुक्याने व्यापलेल्या डोंगररांगा आणि जलाशय परिसर पर्यटकांना आकर्षित करतात.
मात्र पावसाळी पर्यटनासोबत धोकेही वाढतात.
घसरडे रस्ते, धोकादायक कडे, ओढे-नाले, पाण्याचा अचानक वाढणारा प्रवाह आणि सेल्फीच्या नादात होणारे अपघात याकडे प्रशासनाने गांभीर्याने पाहणे आवश्यक आहे.
‘सुरक्षित पर्यटन’ हा पर्यटन विकासाचा अविभाज्य भाग असला पाहिजे.
धोकादायक ठिकाणी सुरक्षा कठडे, सूचना फलक, आवश्यक तेथे सीसीटीव्ही, स्थानिक स्वयंसेवक, बचाव पथके आणि आपत्कालीन संपर्क व्यवस्था उभारणे गरजेचे आहे.
कचरा : पर्यटनाच्या वाढीबरोबर वाढणारी समस्या
पर्यटन वाढले की प्लास्टिक, खाद्यपदार्थांचे पॅकेट, बाटल्या आणि इतर कचऱ्याचे प्रमाण वाढते.
आज एखादे पर्यटनस्थळ प्रसिद्ध झाले आणि उद्या त्याच ठिकाणी कचऱ्याचे ढीग दिसू लागले, तर पर्यटनाचा दीर्घकालीन विकास धोक्यात येतो.
त्यामुळे प्रत्येक पर्यटनस्थळासाठी ‘कचरा निर्मिती कमी करा, कचरा वेगळा करा आणि कचरा परत घेऊन जा’ या तत्त्वावर स्थानिक यंत्रणा आणि पर्यटन व्यावसायिकांनी काम करणे गरजेचे आहे.
राजकीय इच्छाशक्ती आणि प्रशासनिक दूरदृष्टी आवश्यक
वाईच्या पर्यटन विकासासाठी केवळ एखाद्या विभागाची जबाबदारी पुरेशी नाही.
स्थानिक स्वराज्य संस्था, ग्रामपंचायती, महसूल प्रशासन, पर्यटन विभाग, सार्वजनिक बांधकाम विभाग, वन विभाग, पोलीस प्रशासन, परिवहन व्यवस्था आणि स्थानिक पर्यटन व्यावसायिक यांच्यात समन्वय असणे आवश्यक आहे.
त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे राजकीय नेतृत्वाने पर्यटनाला निवडणूकनिहाय आश्वासन म्हणून नव्हे, तर १०-२० वर्षांचा आर्थिक विकास आराखडा म्हणून पाहिले पाहिजे.
वाई तालुक्याच्या पर्यटनासाठी स्वतंत्र ‘टुरिझम मास्टर प्लॅन’ तयार करण्याची आवश्यकता आहे.
एकाच पर्यटनस्थळाऐवजी ‘वाई पर्यटन सर्किट’
वाईमध्ये पर्यटन विकासाचा विचार करताना एखाद्या एका स्थळावर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी संपूर्ण तालुक्याचे पर्यटन सर्किट विकसित करता येऊ शकते.
धार्मिक पर्यटन + ऐतिहासिक पर्यटन + निसर्ग पर्यटन + कृषी पर्यटन + साहसी पर्यटन + ग्रामीण पर्यटन + खाद्य पर्यटन + चित्रपट पर्यटन
अशा विविध संकल्पनांना एकत्र जोडल्यास पर्यटकांचा वाईमधील मुक्काम वाढू शकतो.
पर्यटक काही तासांसाठी येण्याऐवजी दोन दिवस, तीन दिवस किंवा त्याहून अधिक काळ वाई परिसरात थांबला, तर त्याचा थेट फायदा स्थानिक अर्थव्यवस्थेला होईल.
‘मुक्काम वाढला तर अर्थव्यवस्था वाढेल’
पर्यटन क्षेत्रातील एक महत्त्वाचा आर्थिक सिद्धांत म्हणजे पर्यटकांची संख्या जितकी महत्त्वाची, तितकाच प्रत्येक पर्यटकाचा मुक्काम आणि स्थानिक खर्च महत्त्वाचा.
समजा पर्यटक वाईत आला, पर्यटनस्थळ पाहिले आणि दोन तासांत परत गेला, तर स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मर्यादित फायदा होतो.
पण त्याने हॉटेलमध्ये मुक्काम केला, स्थानिक हॉटेलमध्ये भोजन केले, स्थानिक वाहन घेतले, स्थानिक मार्गदर्शकाची सेवा घेतली, स्थानिक वस्तू खरेदी केल्या आणि इतर पर्यटन उपक्रमांमध्ये सहभागी झाला, तर त्याच पर्यटकाचा आर्थिक परिणाम अनेक पटींनी वाढतो.
म्हणूनच ‘वाईत पर्यटक आणणे’ यापेक्षा ‘पर्यटकाला वाईत थांबवणे’ हे पर्यटन धोरणाचे पुढचे लक्ष्य असले पाहिजे.
तरुणांसाठी पर्यटन उद्योजकतेची नवी दारे
वाई तालुक्यातील तरुणांना पर्यटनाशी संबंधित व्यवसायांसाठी प्रशिक्षण दिल्यास रोजगाराचे चित्र बदलू शकते.
स्थानिक युवकांसाठी—
- पर्यटन मार्गदर्शक प्रशिक्षण
- हॉटेल मॅनेजमेंट
- स्थानिक खाद्यपदार्थ व्यवसाय
- होमस्टे व्यवस्थापन
- ट्रेकिंग व निसर्गभ्रमंती मार्गदर्शन
- डिजिटल पर्यटन प्रचार
- फोटोग्राफी व व्हिडिओग्राफी
- स्थानिक उत्पादन विक्री
- पर्यटन वाहन सेवा
- साहसी पर्यटनाशी संबंधित सुरक्षितता प्रशिक्षण
अशा क्षेत्रांमध्ये कौशल्यविकास कार्यक्रम राबवता येतील.
यातून ‘नोकरी शोधणारा तरुण’ ते ‘पर्यटन उद्योजक’ असा बदल घडवून आणता येऊ शकतो.
महिलांच्या हातातही पर्यटनाची अर्थव्यवस्था
महिला बचतगटांना पर्यटनाशी जोडणे हा वाईसाठी अत्यंत प्रभावी प्रयोग ठरू शकतो.
स्थानिक खाद्यपदार्थ, घरगुती उत्पादने, प्रक्रिया केलेले पदार्थ, हस्तकला, ग्रामीण उत्पादने, स्थानिक मसाले, पापड, लोणची, चटण्या आणि इतर उत्पादनांना पर्यटन बाजारपेठ उपलब्ध करून देता येऊ शकते.
पर्यटनस्थळांवर ‘स्थानिक उत्पादन केंद्र’ निर्माण केल्यास पर्यटकांना अस्सल ग्रामीण उत्पादन मिळेल आणि स्थानिक महिलांना थेट उत्पन्नाचा स्रोत निर्माण होईल.
निसर्ग वाचवूनच पर्यटन वाढवावे
पर्यटन वाढवताना सर्वात मोठी काळजी पर्यावरणाची घ्यावी लागेल.
डोंगर, जंगल, नद्या, धबधबे आणि जलस्रोत यांच्यावर अतिरेकी बांधकामाचा दबाव आला तर पर्यटनाचे मूळ आकर्षणच नष्ट होण्याची शक्यता आहे.
म्हणून ‘पर्यटन विकास’ आणि ‘पर्यावरण संवर्धन’ हे परस्परविरोधी नसून परस्परपूरक असले पाहिजे.
निसर्गाचे नुकसान करून उभे केलेले पर्यटन दीर्घकाळ टिकणार नाही.
संकल्प न्यूजचा सवाल : वाईकडे पाहण्याची वेळ आता आली आहे!
वाईला पर्यटनाच्या नकाशावर आणण्यासाठी मोठ्या जाहिरातींची गरज नाही; गरज आहे ती सुव्यवस्थित नियोजनाची, स्थानिक सहभागाची आणि राजकीय इच्छाशक्तीची.
वाई तालुक्याकडे धार्मिक, ऐतिहासिक आणि निसर्ग पर्यटनाचा एकत्रित वारसा आहे. या वारशाचे योग्य नियोजन केले तर पर्यटन हा वाईच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला नवी दिशा देणारा प्रमुख उद्योग ठरू शकतो.
मात्र त्यासाठी काही मूलभूत प्रश्नांची उत्तरे शोधावी लागतील—
वाईच्या पर्यटनस्थळांवर मूलभूत सुविधा पुरेशा आहेत का?
पर्यटकांसाठी सुरक्षितता व्यवस्था किती सक्षम आहे?
पर्यटनातून स्थानिक तरुणांना किती रोजगार मिळत आहे?
स्थानिक शेतकरी आणि महिला बचतगट पर्यटन अर्थव्यवस्थेत किती सहभागी आहेत?
वाईत येणाऱ्या पर्यटकांचा मुक्काम वाढवण्यासाठी काय नियोजन आहे?
हॉटेल आणि पर्यटन व्यवसायासाठी पायाभूत सुविधा कितपत सक्षम आहेत?
कचरा आणि पर्यावरण संवर्धनासाठी दीर्घकालीन धोरण आहे का?
वाई तालुक्यासाठी स्वतंत्र पर्यटन मास्टर प्लॅन कधी तयार होणार?
आणि सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न—
वाईचा पर्यटन विकास हा केवळ काही व्यावसायिकांच्या फायद्यासाठी होणार आहे की संपूर्ण तालुक्याच्या आर्थिक समृद्धीचे साधन बनणार आहे?
संपादकीय निष्कर्ष
वाईला निसर्गाने संधी दिली आहे, इतिहासाने ओळख दिली आहे आणि संस्कृतीने समृद्ध केले आहे. आता या सर्व शक्तींना दूरदृष्टीच्या विकास आराखड्याची जोड देण्याची वेळ आली आहे.
पर्यटन म्हणजे केवळ पर्यटकांची गर्दी नव्हे. पर्यटन म्हणजे रोजगार, व्यवसाय, स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ, महिलांचे सक्षमीकरण, तरुणांचे उद्योजकत्व आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची गती.
वाईच्या पश्चिम भागात वाढणारे पर्यटन ही समस्या नसून एक मोठी आर्थिक संधी आहे. मात्र ही संधी अनियंत्रित बांधकाम, कचरा, वाहतूक कोंडी आणि असुरक्षिततेच्या गर्तेत जाऊ नये, यासाठी आजच नियोजन करणे आवश्यक आहे.
राजकीय नेतृत्वाने पक्षीय सीमांच्या पलीकडे जाऊन वाईच्या पर्यटनासाठी दीर्घकालीन आराखडा तयार केला, प्रशासनाने त्याची काटेकोर अंमलबजावणी केली आणि स्थानिक नागरिकांना पर्यटनाच्या अर्थव्यवस्थेत भागीदार केले, तर ‘दक्षिण काशी’ म्हणून प्रसिद्ध असलेली वाई भविष्यात पश्चिम महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे पर्यटन-आर्थिक केंद्र बनू शकते.
निसर्गाने वाईला सौंदर्य दिले आहे; आता त्या सौंदर्याला समृद्धीमध्ये रूपांतरित करण्याची जबाबदारी आपली आहे.
