संतपरंपरेचा वारसा आणि अंधश्रद्धेचा अंधार — आपण नेमके कुठे उभे आहोत?
“विवेक हरवला की भोंदू जन्माला येतात”
संपादकीय : महाराष्ट्र ही संतांची भूमी म्हणून ओळखली जाते. ज्ञान, विवेक, समता आणि मानवतेचा संदेश देणाऱ्या संतपरंपरेने या भूमीला वैचारिक दिशा दिली. पण दुसरीकडे, याच समाजात अंधश्रद्धा, भोंदूबाजी आणि भावनिक शोषणाच्या घटना सातत्याने समोर येत आहेत. नाशिकमधील अशोक खरातसारख्या प्रकरणांमुळे हा विरोधाभास पुन्हा एकदा प्रकर्षाने अधोरेखित झाला आहे. प्रश्न असा आहे की, संतांच्या शिकवणीचा वारसा असलेल्या समाजात अशा प्रवृत्ती वाढतात कशा?
१. संतपरंपरेचा खरा संदेश विरुद्ध आचरणातील विसंगती
- महाराष्ट्रातील संतांनी नेहमीच विवेक, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि अंधश्रद्धेविरोधी विचार मांडले. संत तुकाराम, संत ज्ञानेश्वर, संत गाडगेबाबा यांनी लोकांना अज्ञानातून बाहेर काढण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी कर्म, प्रामाणिकपणा आणि सत्य यावर भर दिला.
- परंतु आजच्या समाजात संतांचा वारसा फक्त उत्सव, पालख्या आणि सोशल मीडियावरील पोस्टपुरता मर्यादित राहिला आहे. संतांच्या विचारांचा अंगीकार करण्याऐवजी, लोक दिखाव्याच्या भक्तीत गुंतलेले दिसतात. हीच दरी अंधश्रद्धेला पोषक ठरते.
२. अंधश्रद्धा: सुशिक्षित समाजातील ‘सुप्त रोग’
- आज शिक्षणाचा प्रसार झाला असला तरी विचारांची परिपक्वता तितकीशी दिसत नाही. अनेक सुशिक्षित लोकही अंकशास्त्र, वास्तुशास्त्र, जादूटोणा, तंत्र-मंत्र यावर विश्वास ठेवताना दिसतात.
- भावनिक संकटे: नोकरीतील अपयश, कौटुंबिक समस्या, आजारपण — अशा वेळी लोक तर्कशक्ती बाजूला ठेवतात.
त्वरित उपायांची अपेक्षा: मेहनतीपेक्षा ‘चमत्कारिक उपाय’ लोकांना आकर्षित करतात. - समूह मानसिकता: “सगळेच जातात, मग आपणही जाऊया” अशी मानसिकता अंधश्रद्धेला खतपाणी घालते.
अशोक खरातसारखे भोंदू याच कमकुवतपणाचा फायदा घेतात. ते लोकांच्या भीतीवर आणि आशेवर नियंत्रण मिळवतात.
३. भावनिक शोषणाचा ‘व्यवसाय’
- अशा भोंदूबाबांची कार्यपद्धती अत्यंत योजनाबद्ध असते:
स्वतःभोवती दैवी आभा निर्माण करणे
लोकांच्या वैयक्तिक समस्या जाणून घेऊन विश्वास संपादन करणे - “विशेष विधी”, “गुप्त उपाय”, “कर्मकांड” यांच्या नावाखाली आर्थिक लूट
- भीती दाखवून — “हे केलं नाही तर नुकसान होईल” — मानसिक गुलामगिरी निर्माण करणे
अशोक खरातनेही सुमारे १५ वर्षे अंकशास्त्र, भविष्यकथन आणि धार्मिक विधींच्या नावाखाली लोकांना भुलवले. शिवनिका मंदिर ट्रस्टसारख्या संस्थेचा आधार घेत त्याने सामाजिक प्रतिष्ठा मिळवली. हीच प्रतिष्ठा लोकांच्या विश्वासाचे मोठे कारण ठरली.
४. पंधरा वर्षे चाललेला प्रकार — जबाबदार कोण?
- सर्वात गंभीर बाब म्हणजे हा प्रकार इतकी वर्षे सुरू होता आणि तरीही तो उघडकीस आला नाही.
- समाजाची मौनसंमती: अनेकांना संशय असतो, पण कोणी पुढे येत नाही
- पीडितांची भीती: प्रतिष्ठा, बदनामी किंवा धमक्यांमुळे तक्रार होत नाही
- माध्यमांची मर्यादा: अनेकदा अशा प्रकरणांपर्यंत पोहोचणे कठीण जाते
- प्रशासनाचा ढिसाळपणा: तक्रार नसल्यास कारवाई टळते
ही एक सामूहिक अपयशाची कहाणी आहे. समाज, प्रशासन आणि माध्यमे — सर्वांनी आत्मपरीक्षण करण्याची गरज आहे.
५. राजकीय आणि सामाजिक पाठबळ — वास्तव की संशय?
- अशा प्रवृत्तींना राजकीय वरदहस्त असतो का, हा प्रश्न नेहमी उपस्थित होतो. थेट पुरावे नसले तरी काही बाबी विचार करायला भाग पाडतात:
- अशा लोकांच्या कार्यक्रमांना राजकीय नेत्यांची उपस्थितीस्थानिक पातळीवर संरक्षण किंवा दुर्लक्षम तांच्या राजकारणामुळे धार्मिक भावना दुखावण्याची भीती
- जर राजकीय किंवा सामाजिक प्रभावामुळे अशा व्यक्तींवर कारवाई होत नसेल, तर ती लोकशाहीसाठी धोक्याची घंटा आहे. कायदा सर्वांसाठी समान असायला हवा.
६. मानसिक कमकुवतपणा आणि ‘चमत्काराची’ भूक
- मानवी जीवनात संकटे अपरिहार्य आहेत. पण या संकटांना सामोरे जाण्याऐवजी लोक ‘शॉर्टकट’ शोधतात.
- अपयश आले की स्वतःचे विश्लेषण करण्याऐवजी दोष “काळ”, “ग्रह”, “दोष” यांच्यावर टाकला जातो
- प्रयत्नांपेक्षा “उपाय” महत्त्वाचे वाटू लागतात
वैज्ञानिक दृष्टिकोनाऐवजी अंधविश्वास वाढतो
ही मानसिकता बदलल्याशिवाय अशा भोंदूबाबांना रोखणे अशक्य आहे.
७. उपाय काय?
या समस्येवर उपाय बहुआयामी असणे आवश्यक आहे:
- (अ) वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा प्रसार
शाळा, महाविद्यालये आणि समाजात वैज्ञानिक विचारसरणी रुजवणे गरजेचे आहे. फक्त शिक्षण नव्हे, तर विचार करण्याची पद्धत बदलली पाहिजे.(ब) अंधश्रद्धा निर्मूलन कायद्याची काटेकोर अंमलबजावणी - ( ब ) महाराष्ट्रात अंधश्रद्धाविरोधी कायदा आहे, पण त्याची प्रभावी अंमलबजावणी आवश्यक आहे.
- (क) माध्यमांची सक्रिय भूमिका
शोध पत्रकारिता वाढवून अशा प्रकरणांना उघड करणे गरजेचे आहे. - (ड) सामाजिक जागरूकता
लोकांनी स्वतः सजग होणे आवश्यक आहे. संशयास्पद बाबी तात्काळ उघड केल्या पाहिजेत. - (ई) संतांच्या विचारांचा खरा अंगीकार
संतांचा वारसा फक्त पूजेत नाही, तर आचरणात आणला पाहिजे — विवेक, प्रामाणिकपणा आणि मानवता.
८. शेवटचा प्रश्न — आपण बदलणार का?
- अशोक खरातसारखी प्रकरणे ही केवळ एका व्यक्तीची चूक नाहीत; ती समाजातील व्यापक समस्येची लक्षणे आहेत. जोपर्यंत आपण अंधश्रद्धेला खतपाणी घालणारी मानसिकता बदलत नाही, तोपर्यंत असे प्रकार पुन्हा पुन्हा घडत राहतील.
- आपण संतांची शिकवण खरोखरच आचरणात आणणार आहोत का, की ती फक्त दिखाव्यापुरतीच ठेवणार आहोत?
हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.
निष्कर्ष:
संतपरंपरेचा अभिमान बाळगणाऱ्या महाराष्ट्राने आता आत्मपरीक्षण करणे गरजेचे आहे. श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यातील फरक ओळखून, विवेकाच्या मार्गावर चालणे हीच खरी संतांना श्रद्धांजली ठरेल.
