संपादकीय : ग्रामीण महाराष्ट्रात सण हे केवळ दिनदर्शिकेतील दिवस नसतात; ते जीवन जगण्याची पद्धत असतात. प्रत्येक सणामागे एखादे मूल्य, एखादी परंपरा आणि निसर्गाशी असलेले अतूट नाते दडलेले असते. अशाच मूल्यांना जिवंत ठेवणारा सण म्हणजे बेंदूर. वर्षभर शेतकऱ्याबरोबर उन्हात, पावसात आणि चिखलात राबणाऱ्या मुक्या बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणारा हा सण आजही ग्रामीण महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचा अभिमान आहे.

एकेकाळी शेती म्हणजे बैलांची ताकद. नांगर ओढण्यापासून मळणीपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर बैल हा शेतकऱ्याचा खरा साथीदार होता. शेतकऱ्याच्या घरात बैलांना जनावर म्हणून नव्हे, तर कुटुंबातील सदस्य म्हणून मान दिला जात असे. म्हणूनच बेंदूरच्या दिवशी त्यांच्या अंगावरचा घाम, कष्ट आणि त्याग यांचे स्मरण करत त्यांना विश्रांती दिली जाते. सजवलेल्या सर्जा-राजाच्या डोळ्यांतून आणि त्याच्या मालकाच्या चेहऱ्यावरून दिसणारा आनंद हा केवळ उत्सवाचा नसतो; तो ऋण फेडण्याचा प्रयत्न असतो.

आज शेतीत ट्रॅक्टर, हार्वेस्टर आणि आधुनिक यंत्रांनी मोठी जागा घेतली आहे. तंत्रज्ञानाने उत्पादन वाढवले, श्रम कमी केले; परंतु यंत्रांना भावना नसतात. बैलांशी असलेले शेतकऱ्याचे नाते हे केवळ उपयोगितेचे नव्हते, तर जिव्हाळ्याचे होते. बदलत्या काळात हे भावबंध हरवू नयेत, यासाठी बेंदूरसारखे सण अधिक महत्त्वाचे ठरतात.

बेंदूर हा पर्यावरणाचा संदेश देणारा सणही आहे. शेती ही निसर्गाच्या कृपेवर उभी असते. वेळेवर पडणारा पाऊस, सुपीक माती, जनावरे आणि शेतकऱ्याचे श्रम या सर्वांचा समतोल साधला तरच अन्ननिर्मिती शक्य होते. त्यामुळे हा सण माणसाला निसर्गाचा स्वामी नव्हे, तर त्याचा सहप्रवासी असल्याची जाणीव करून देतो. आज पर्यावरणीय संकटे, हवामान बदल आणि जलसंकटाच्या काळात हा संदेश अधिकच महत्त्वाचा ठरतो.

बेंदूर आपल्याला आणखी एक मूल्य शिकवतो—कृतज्ञता. आधुनिक समाजात यश, वेग आणि स्पर्धेच्या नादात “ज्यांच्यामुळे आपण उभे आहोत” त्यांचे ऋण मानण्याची भावना कमी होत चालली आहे. बेंदूर मात्र सांगतो की, आपल्या जीवनात योगदान देणाऱ्या प्रत्येक घटकाचा सन्मान करणे हीच खरी संस्कृती आहे. मग तो बैल असो, शेतकरी असो, निसर्ग असो किंवा अन्न निर्माण करणारी माती.

आजच्या पिढीने बेंदूर केवळ बैलांच्या सजावटीचा किंवा मिरवणुकीचा सण म्हणून पाहू नये. हा सण म्हणजे सहजीवनाची शिकवण आहे. तो सांगतो की, विकास आणि परंपरा यांचा संघर्ष नसतो; योग्य मूल्ये जपली तर दोन्ही एकत्र नांदू शकतात.

ग्रामीण महाराष्ट्राच्या मातीत अजूनही बेंदूरच्या दिवशी ढोल-ताशांचा गजर होतो, बैलांच्या गळ्यातील घंटा निनादतात आणि शेतकऱ्याच्या डोळ्यांत कृतज्ञतेचे अश्रू दाटतात. हीच आपल्या कृषिसंस्कृतीची खरी श्रीमंती आहे. ज्या समाजाने आपल्या मुक्या सहकाऱ्यांचे ऋण मानले, तो समाज माणुसकीची मूल्ये कधीच विसरत नाही.

बेंदूर हा केवळ सण नाही; तो महाराष्ट्राच्या कृषिसंस्कृतीचा आत्मा आहे. कृतज्ञता, पर्यावरण संवर्धन, सहअस्तित्व आणि श्रमाचा सन्मान या चार मूल्यांवर उभा असलेला हा उत्सव पुढील पिढ्यांपर्यंत जतन करणे हीच आजची खरी सामाजिक जबाबदारी आहे. कारण संस्कृती टिकते ती केवळ परंपरांनी नव्हे, तर त्या परंपरांमागील मूल्ये जपणाऱ्या समाजामुळे.