अल निनोचा वाढता प्रभाव; मान्सूनची लय बिघडली, उष्णता व दुष्काळाचे संकट गडद
पावसाचे अनियमित वितरण, अतिवृष्टी आणि दीर्घ कोरडे कालखंड यांचा दुहेरी फटका; शेती, पाणीपुरवठा आणि अन्नधान्याच्या किमतींवर परिणाम होण्याची शक्यता
नवी दिल्ली : ऐन मान्सून हंगामात अल निनोच्या प्रभावामुळे देशातील हवामानाचा समतोल बिघडण्याची चिन्हे दिसू लागली आहेत. मान्सूनचा प्रवास संथ होत असून अनेक भागांत पावसाने उशीर केला आहे. काही ठिकाणी अचानक मुसळधार पाऊस तर काही ठिकाणी दीर्घकाळ कोरडे वातावरण अशी परिस्थिती निर्माण होत असल्याने शेतकरी, हवामान तज्ज्ञ आणि प्रशासनाची चिंता वाढली आहे.
हवामानशास्त्रानुसार अल निनो हा प्रशांत महासागरातील तापमानवाढीशी संबंधित नैसर्गिक हवामान प्रकार आहे. या काळात महासागरातील उष्ण पाण्याचे प्रवाह आणि वाऱ्यांचे स्वरूप बदलते. परिणामी भारतासह आशियाई प्रदेशात पाऊस निर्माण करणारी हवामान प्रणाली कमकुवत होते. त्यामुळे मान्सूनचा वेग कमी होतो आणि पावसाचे वितरण अनियमित होते.
संयुक्त राष्ट्रांच्या जागतिक हवामान संघटनेने (WMO) अल निनो सक्रिय होत असल्याचे स्पष्ट केले असून आगामी महिन्यांत त्याचा प्रभाव अधिक तीव्र होण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्ये हा प्रभाव वाढण्याचा अंदाज असल्याने मान्सूनच्या कामगिरीवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो.
तज्ज्ञांच्या मते, अल निनोच्या वर्षात एकूण पर्जन्यमान कमी होण्याची शक्यता असली तरी काही भागांत अतिमुसळधार पावसाच्या घटना वाढू शकतात. त्यामुळे एका बाजूला दुष्काळसदृश परिस्थिती तर दुसऱ्या बाजूला पूरस्थिती निर्माण होण्याचा धोका आहे. विशेषतः मध्य भारतात अशा घटनांची शक्यता अधिक असल्याचे संशोधनातून समोर आले आहे.
याचा सर्वाधिक परिणाम शेती क्षेत्रावर होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. खरीप पिकांच्या पेरण्या उशिरा होणे, उत्पादन घटणे आणि सिंचनावरील अवलंबित्व वाढणे यामुळे शेतकऱ्यांसमोर नवीन आव्हाने उभी राहू शकतात. अन्नधान्य उत्पादन घटल्यास बाजारातील किमती वाढण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
दरम्यान, इंडियन ओशन डायपोल (IOD) ही हवामान प्रणाली अल निनोचा परिणाम काही प्रमाणात कमी करू शकते. हिंद महासागरातील तापमानातील फरकामुळे निर्माण होणारी ही प्रणाली भारताकडे अधिक पाऊस खेचून आणण्यास मदत करते. १९९७ मध्ये अशाच सकारात्मक IOD मुळे भारताला अल निनोचा मोठा फटका बसण्यापासून दिलासा मिळाला होता.
एकंदरीत, यंदाचा मान्सून केवळ पावसाच्या प्रमाणावर नव्हे तर त्याच्या वेळ आणि वितरणावर अवलंबून राहणार आहे. उष्णतेच्या लाटा, अनियमित पाऊस, दुष्काळ आणि अतिवृष्टी यांचे वाढते चक्र देशाच्या अर्थव्यवस्था, शेती आणि जनजीवनासाठी मोठे आव्हान ठरू शकते. त्यामुळे हवामानातील घडामोडींवर बारकाईने लक्ष ठेवणे आणि योग्य नियोजन करणे ही काळाची गरज बनली आहे.
