नाना पाटेकर नावाचं वादळ थांबलं… पण त्यांचा आवाज, अभिनय आणि माणूसपण कायम घुमत राहील!

पडद्यावरचा ‘नाना’ आणि पडद्यामागचा संवेदनशील माणूस; माझ्या आयुष्यातील त्यांच्यासोबतची शेवटची भेट कायमची आठवण बनली…

संपादकीय

ज्येष्ठ अभिनेते, दिग्दर्शक आणि संवेदनशील सामाजिक कार्यकर्ते नाना पाटेकर यांच्या निधनाची बातमी आज मन सुन्न करणारी ठरली. वयाच्या ७५व्या वर्षी गोव्यातील त्यांच्या निवासस्थानी त्यांना तीव्र कार्डियाक अरेस्ट आला आणि उपचारांचे प्रयत्न करूनही त्यांना वाचवता आले नाही.

नाना पाटेकर हे केवळ एक अभिनेते नव्हते. ते एक विचार होते, एक आवाज होते आणि सर्वसामान्य माणसाच्या वेदनेला आपल्या अभिनयातून आवाज देणारे असामान्य व्यक्तिमत्त्व होते.

माझ्यासाठी मात्र नाना पाटेकर यांची ओळख केवळ पडद्यावरच्या त्यांच्या भूमिकांपुरती मर्यादित नाही. मागील वर्षी पुणे-सिंहगड परिसरातील त्यांच्या फार्महाऊसवर गणपतीच्या भक्तीमय सोहळ्यात त्यांच्या सहवासात राहण्याचा योग मला आला. ती माझी त्यांच्यासोबतची शेवटची भेट ठरली. आज त्या भेटीच्या आठवणी डोळ्यांसमोर उभ्या राहतात.

इतका मोठा कलाकार… देशभरात ज्यांच्या अभिनयाचा दबदबा… असंख्य पुरस्कारांनी सन्मानित व्यक्तिमत्त्व… पण प्रत्यक्ष भेटीत मात्र अत्यंत साधेपणा, कुठलाही गर्व नाही, मिजास नाही आणि आपल्या माणसांसारखे सहज वागणे.

त्यांच्यातील ही सहजता मला सर्वाधिक भावली.

भूमिका ते जगणे… नाना म्हणजे अभिनयाचा एक स्वतंत्र अध्याय

रंगभूमीपासून सुरू झालेला नानांचा प्रवास ‘गमन’पासून चित्रपटसृष्टीत पोहोचला आणि पुढे परिंदा, क्रांतिवीर, अग्निसाक्षी, प्रहार, अब तक छप्पन, वेलकम, नटसम्राट अशा असंख्य चित्रपटांमधून त्यांनी आपल्या अभिनयाची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.

नानांचा अभिनय पाहताना ‘तो अभिनय करतोय’ असे कधी वाटत नसे; तो त्या व्यक्तिरेखेत जगत आहे, असे जाणवत असे.

राग, आक्रमकता, वेदना, असहायता, विनोद, संवेदनशीलता, बंडखोरी आणि माणुसकी—या प्रत्येक भावनेला त्यांनी स्वतःचा चेहरा दिला.

क्रांतीवीरमधील आक्रमकता असो, परिंदामधील तीव्रता असो, अब तक छप्पनमधील पोलिस अधिकाऱ्याची धार असो किंवा नटसम्राटमधील आयुष्याच्या संध्याकाळी उभ्या असलेल्या कलाकाराची वेदना असो—नाना व्यक्तिरेखा साकारत नव्हते; ते व्यक्तिरेखेला स्वतःमध्ये सामावून घेत होते.

त्यांच्या अभिनयाला राष्ट्रीय स्तरावर तीन राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांसह अनेक पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आणि २०१३ मध्ये त्यांना पद्मश्रीने सन्मानित करण्यात आले.

‘नाना’ हा फक्त कलाकार नव्हता… तो प्रश्न विचारणारा नागरिक होता!

नानांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी ताकद त्यांच्या परखडपणात होती.

ते लोकप्रियतेच्या चौकटीत स्वतःला बंद करून घेणारे कलाकार नव्हते. सामाजिक प्रश्न असोत, राजकारण असो किंवा सामान्य माणसाच्या अडचणी—ते आपले मत स्पष्टपणे मांडत.

सत्तेला प्रश्न विचारण्याची हिंमत आणि सामान्य माणसाच्या बाजूने उभे राहण्याची संवेदना त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात होती.

म्हणूनच नाना केवळ ‘स्टार’ झाले नाहीत; ते ‘आपला माणूस’ झाले.

त्यांच्या संवादांमध्ये केवळ शब्दांची ताकद नव्हती, तर त्यामागे अनुभवाची आणि वास्तवाची धार होती.

पडद्याबाहेरचा नाना अधिक मोठा होता!

नानांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा सर्वांत महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांचे सामाजिक भान.

मकरंद अनासपुरे यांच्या सहकार्याने २०१५ मध्ये स्थापन झालेल्या ‘नाम फाउंडेशन’ने महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त भाग, शेतकरी आणि ग्रामीण समाजाच्या प्रश्नांवर काम केले. पाणी संवर्धन, शेती, ग्रामविकास, आपत्ती मदत, शेतकरी कुटुंबांना मदत अशा विविध क्षेत्रांत या संस्थेने काम उभे केले.

दुष्काळाकडे केवळ बातमी म्हणून पाहण्याऐवजी ‘या माणसाचे आयुष्य कसे बदलायचे?’ हा प्रश्न नानांनी विचारला.

पाणी अडवणे, पाणी जिरवणे, जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन, ग्रामीण भागातील विकास आणि शेतकरी कुटुंबांना आधार देणे—या माध्यमातून नाम फाउंडेशनने दीर्घकालीन उपायांवर भर दिला.

म्हणून नानांच्या निधनाचे दुःख केवळ चित्रपटसृष्टीचे नाही; ग्रामीण महाराष्ट्राचेदेखील आहे.

माझ्या आठवणीतील नाना…

गणपतीच्या त्या भक्तीमय वातावरणात नानांना जवळून पाहताना मला त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणखी एक पैलू जाणवला.

प्रचंड प्रसिद्धी असूनही मनामध्ये कोणताही अहंकार नाही.

देवापुढे उभा असलेला तो मोठा अभिनेता नव्हता… तो एक साधा, श्रद्धाळू आणि संवेदनशील माणूस होता.

त्यांच्यासोबतचा तो सहवास, त्या वेळचे त्यांचे बोलणे, त्यांचा साधेपणा आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील ती शांत ऊर्जा—आज या क्षणी पुन्हा पुन्हा आठवत आहे.

काही भेटी क्षणभराच्या असतात;
पण काही भेटी आयुष्यभराची आठवण बनतात.

माझ्यासाठी नानांसोबतची ती भेट अशीच आहे.

नाना पुन्हा होणे नाही!

कलाकार अनेक येतील, मोठे स्टारही येतील; पण नाना पाटेकर होणे सोपे नाही.

कारण नाना होण्यासाठी केवळ अभिनयाची प्रतिभा पुरेशी नव्हती.

त्यासाठी लागतो अनुभव, संघर्ष, अभ्यास, संवेदनशीलता, परखडपणा, सामाजिक जाण आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे माणूसपण.

नाना पाटेकर नावाचं वादळ आज थांबलं आहे.

पण त्यांचा आवाज थांबणार नाही.

त्यांच्या भूमिका थांबणार नाहीत.

त्यांनी विचारलेले प्रश्न थांबणार नाहीत.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे—
शेतकऱ्याच्या डोळ्यातील अश्रू पुसण्यासाठी पुढे सरसावलेला ‘नाना’ महाराष्ट्र कधीही विसरणार नाही.

पडद्यावरचा अभिनेता गेला…
पण माणसाच्या मनातला नाना कायम जिवंत राहील.

नानांसोबतची माझी शेवटची भेट आणि त्यांची ती साधी, निर्मळ, भक्तिमय प्रतिमा माझ्या मनात कायमची कोरली गेली आहे.

नाना, तुमचा आवाज पुन्हा ऐकू येणार नाही…
पण तुमच्या भूमिका, तुमचे विचार आणि तुमचे माणूसपण महाराष्ट्राच्या स्मरणात कायम घुमत राहील.

भावपूर्ण श्रद्धांजली!
नाना पाटेकर नावाच्या या असामान्य माणसाला मनःपूर्वक सलाम..