उभं नवरात्र : ३५० वर्षांची श्रद्धा, तपश्चर्या आणि परंपरेचा जागर!
देहाला कष्ट, मनाला संयम अन् श्रद्धेला समर्पण; खानापूरच्या अनोख्या परंपरेतून जपला जातो भक्तीचा वारसा
संपादकीय | संकल्प न्यूज
वाई : महाराष्ट्राची सांस्कृतिक परंपरा ही केवळ सण-उत्सवांची परंपरा नाही, तर ती श्रद्धा, संयम, त्याग आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जाणाऱ्या जीवनमूल्यांची समृद्ध गाथा आहे. या परंपरेत काही उत्सव डोळ्यांचे पारणे फेडतात, काही मनाला भक्तिरसात न्हाऊ घालतात, तर काही मानवी श्रद्धेची विलक्षण ताकद अनुभवायला लावतात. सातारा जिल्ह्यातील वाई तालुक्यात असलेले खानापूर गाव अशाच एका अनोख्या परंपरेमुळे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक नकाशावर आपले वेगळेपण अधोरेखित करते. सुमारे ३५० वर्षांची परंपरा लाभलेले येथील ‘उभं नवरात्र’ म्हणजे श्रद्धेचा जागर, संयमाची कसोटी आणि परंपरेप्रती समर्पणाचा अनोखा आविष्कार!
आजच्या वेगवान जीवनशैलीत काही क्षण शांत बसण्यासाठीही वेळ मिळत नाही. सुखसोयींची साधने वाढली, जीवन अधिक गतिमान झाले; परंतु त्याचबरोबर संयम, आत्मशिस्त आणि कठोर साधना यांचे महत्त्वही नव्याने समजून घेण्याची गरज निर्माण झाली आहे. अशा काळात खानापूरमधील उभ्या नवरात्राची परंपरा केवळ धार्मिक उत्सुकतेचा विषय राहत नाही, तर ती माणसाच्या मनोबलाची आणि श्रद्धेच्या सामर्थ्याची जाणीव करून देते.
नऊ दिवस उभे राहून साधना; श्रद्धेचा अनोखा संकल्प!
नवरात्र म्हटले की डोळ्यांसमोर येते देवीची आराधना, घटस्थापना, उपवास, जागरण, भजन-कीर्तन आणि उत्सवाचा उत्साह. मात्र खानापूरमध्ये नवरात्राचे स्वरूप काहीसे वेगळे आहे. येथे नवस केलेले उपासक घटस्थापनेपासून विजयादशमीपर्यंत नऊ दिवस उभे राहून व्रत पाळतात. या काळात बसणे टाळणे, दैनंदिन व्यवहार करतानाही उभे राहणे आणि शरीराला विश्रांती देण्याच्या नेहमीच्या पद्धतींचा त्याग करणे, अशा कठोर नियमांचे पालन केले जाते.
ही साधना केवळ एका दिवसाची किंवा काही तासांची नसते. सलग नऊ दिवस स्वतःच्या शरीरावर आणि मनावर संयम ठेवण्याचा हा संकल्प असतो. सामान्य माणसाला कल्पना करूनही आश्चर्य वाटावे, अशी ही साधना उपासकांच्या श्रद्धेची खोली आणि व्रताप्रती असलेली त्यांची निष्ठा अधोरेखित करते.
झोपाळ्यावर विश्रांती, हातात काठी अन् प्रत्येक कृतीत नियम!
या उभ्या नवरात्राचे सर्वाधिक वैशिष्ट्यपूर्ण रूप दिसते ते उपासकांच्या विश्रांतीच्या पद्धतीत. नऊ दिवस जमिनीवर झोपण्याऐवजी काळभैरवनाथ मंदिरात बांधलेल्या झोपाळ्यावर किंवा पाळण्यावर छाती टेकवून, एक पाय जमिनीवर ठेवत ते विश्रांती घेतात. हातातील काठी हा त्यांच्या व्रताचा आधार बनते. दिवसभरातील हालचालींपासून ते विश्रांतीपर्यंत प्रत्येक कृतीत व्रताचे नियम पाळण्याचा प्रयत्न केला जातो.
अंघोळ करतानाही उभ्यानेच अंघोळ करणे, खाली न वाकणे, पळणे किंवा उडी मारणे टाळणे, दुचाकी अथवा बसने प्रवास न करणे, अशा अनेक नियमांचे पालन केले जाते. नऊ दिवस गावाच्या वेशीबाहेर न जाण्याची परंपराही पाळली जाते.
या नियमांकडे केवळ शारीरिक कष्ट म्हणून पाहून चालणार नाही. त्यामागे उपासकांची श्रद्धा, व्रताबद्दलची निष्ठा आणि स्वतःवर बंधने स्वीकारण्याची तयारी आहे. भक्ती म्हणजे केवळ देवासमोर नतमस्तक होणे नव्हे, तर आपल्या संकल्पाशी प्रामाणिक राहण्यासाठी प्रयत्नांची पराकाष्ठा करणे, ही भावना या परंपरेतून व्यक्त होते.
त्यागाचा संकल्प; आहारातही साधेपणा!
या नऊ दिवसांत आहाराचेही कठोर नियम पाळले जातात. तेल, मीठ आणि तिखटाचा त्याग करून फळे, दूध आणि साधे पदार्थ यांवर उपासक आपला आहार मर्यादित ठेवतात. तसेच या काळात गावात नारळ फोडला जात नाही, अशीही परंपरा आहे.
उत्सवाच्या काळात प्रत्येक कृतीला धार्मिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ लाभलेला असतो. आहारातील मर्यादा, हालचालींवरील बंधने आणि गावाच्या वेशीबाहेर न जाण्याचा नियम या सर्व गोष्टी मिळून या व्रताचे वेगळेपण अधिक ठळक करतात.
श्रद्धा माणसाला स्वतःच्या इच्छांवर नियंत्रण ठेवण्याची प्रेरणा देते. मात्र अशा कठोर व्रतांचे पालन करताना उपासकांनी आपल्या प्रकृतीची काळजी घेणे, शारीरिक क्षमतेचा विचार करणे आणि आवश्यकतेनुसार वैद्यकीय सल्ला घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. परंपरा जपताना मानवी आरोग्य आणि सुरक्षितता यांची जपणूक होणे, हीदेखील काळाची गरज आहे.
मंदिरातील धार्मिक कार्यक्रमांतून जागतो सांस्कृतिक वारसा!
खानापूरच्या उभ्या नवरात्राचे वैशिष्ट्य केवळ उपासकांच्या कठोर व्रतापुरते मर्यादित नाही. नवरात्रातील नऊही दिवस मंदिरात विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. दिवसा पूजा-अभिषेक, धार्मिक विधी आणि रात्री उशिरापर्यंत चालणारा खंडेराया व म्हाळसा यांच्या पारंपरिक सोंगट्यांचा खेळ, यामुळे मंदिर परिसर भक्तिमय वातावरणाने भारून जातो.
हा पारंपरिक खेळ पहाटे पाच वाजेपर्यंत चालतो, असे सांगितले जाते. अशा धार्मिक कार्यक्रमांतून केवळ देवतांची आराधना होत नाही, तर गावाच्या सांस्कृतिक स्मृतीही जिवंत राहतात. एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे परंपरा हस्तांतरित होण्याची ही प्रक्रिया समाजजीवनासाठी महत्त्वाची आहे.
आज मनोरंजनाची साधने बदलली आहेत. डिजिटल माध्यमांनी जग जवळ आणले आहे. मात्र गावातील मंदिरात एकत्र येऊन धार्मिक विधी अनुभवणे, पारंपरिक खेळ जपणे आणि सामूहिक श्रद्धेचा अनुभव घेणे, याला स्वतंत्र महत्त्व आहे. खानापूरच्या या परंपरेतून ग्रामीण महाराष्ट्राचे सांस्कृतिक वैभव अधोरेखित होते.
ज्येष्ठांची श्रद्धा, तरुणांचा सहभाग; परंपरेचा वारसा पुढे!
या परंपरेतील सर्वांत आश्वासक बाब म्हणजे तिच्याशी जोडलेली ज्येष्ठ पिढी आणि आता या व्रतात सहभागी होऊ लागलेली तरुण पिढी. गावातील काही ज्येष्ठ उपासक अनेक दशकांपासून हे व्रत पाळत असल्याचे सांगतात. कोणाचा चाळीस वर्षांचा, तर कोणाचा तीस वर्षांचा या साधनेशी संबंध आहे. शरीर साथ देईपर्यंत हे व्रत सोडायचे नाही, अशी त्यांची भावना आहे.
या शब्दांमध्ये केवळ धार्मिक निष्ठा नाही, तर परंपरेशी जोडलेली भावनिक बांधिलकीही दिसून येते. विशेष म्हणजे, यंदा तरुणांनीही पहिल्यांदाच या व्रतात सहभाग घेतल्याचे समजते. परंपरेचे सातत्य टिकवण्यासाठी ही बाब महत्त्वाची आहे.
मात्र तरुण पिढीने परंपरा स्वीकारताना तिच्यामागील इतिहास, धार्मिक संदर्भ, नियम आणि सामाजिक महत्त्व समजून घेणे आवश्यक आहे. केवळ अनुकरण करण्यापेक्षा परंपरेचा अर्थ समजून घेऊन ती पुढे नेणे, हेच खऱ्या अर्थाने सांस्कृतिक वारशाचे जतन ठरेल.
कौल, सीमोल्लंघन आणि व्रताची सांगता!
नऊ दिवसांच्या या कठोर साधनेची सांगता विजयादशमीच्या दिवशी होते. देवापुढे कौल लावून सीमोल्लंघनाची दिशा ठरवली जाते. त्यानंतर उपासकांचे व्रत आणि उपवास सोडले जातात. अशा प्रकारे घटस्थापनेपासून सुरू झालेला श्रद्धेचा प्रवास दसऱ्याच्या दिवशी एका महत्त्वपूर्ण धार्मिक विधीने पूर्ण होतो.
नवरात्रातील शक्तीची आराधना आणि दसऱ्याचे सीमोल्लंघन हे भारतीय संस्कृतीतील महत्त्वाचे धार्मिक संदर्भ आहेत. खानापूरच्या परंपरेत या दोन्हींचे अनोखे रूप अनुभवायला मिळते. त्यामुळे हा उत्सव केवळ एका गावापुरता मर्यादित न राहता महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वैविध्याची ओळख बनू शकतो.
परंपरेचे जतन व्हावे; पण तिची दखलही घेतली जावी!
महाराष्ट्रातील अनेक गावांमध्ये शेकडो वर्षांच्या धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आजही जिवंत आहेत. मात्र त्यांचे दस्तऐवजीकरण, छायाचित्रण, चित्रफीत निर्मिती आणि अभ्यासपूर्ण नोंद अनेकदा होत नाही. परिणामी, अशा परंपरांची माहिती गावाच्या सीमांपलीकडे पोहोचत नाही.
खानापूरच्या उभ्या नवरात्राचीही शास्त्रशुद्ध नोंद होणे आवश्यक आहे. या परंपरेचा इतिहास, तिची सुरुवात, काळभैरवनाथ मंदिराशी असलेले नाते, व्रताचे धार्मिक संदर्भ आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या गेलेल्या प्रथा यांचा अभ्यास करून त्याचे दस्तऐवजीकरण केले पाहिजे. स्थानिक इतिहासाचे अभ्यासक, सांस्कृतिक संस्था, पर्यटन विभाग आणि ग्रामस्थ यांनी यासाठी पुढाकार घेण्याची गरज आहे.
वाई तालुका हा धार्मिक, ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक पर्यटनासाठी ओळखला जातो. अशा तालुक्यातील खानापूरचे उभे नवरात्र हे सांस्कृतिक पर्यटनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे ठरू शकते. मात्र पर्यटनाच्या नावाखाली परंपरेचे व्यापारीकरण होऊ नये. उपासकांच्या साधनेत व्यत्यय न आणता, त्यांच्या श्रद्धेचा आदर राखून आणि धार्मिक शिस्त जपत या परंपरेची माहिती अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचवली पाहिजे.
श्रद्धा हीच शक्ती; परंपरा हीच ओळख!
खानापूरचे उभे नवरात्र आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते—परंपरा केवळ भूतकाळाची आठवण नसते, तर ती वर्तमानाला संस्कार देणारी आणि भविष्याशी नाते जोडणारी शक्ती असते. सुमारे ३५० वर्षांचा वारसा जपताना गावकऱ्यांनी दाखवलेली निष्ठा निश्चितच कौतुकास्पद आहे.
आजच्या पिढीने आधुनिकतेचा स्वीकार जरूर करावा; परंतु आपल्या मातीशी जोडलेली नाळ तुटू देऊ नये. कारण आधुनिकता आणि परंपरा या एकमेकींच्या विरोधात नाहीत. उलट, परंपरेतील चांगल्या मूल्यांचे जतन करून आधुनिक विचारांची जोड दिली, तर सांस्कृतिक वारसा अधिक समृद्ध होऊ शकतो.
खानापूरच्या या अनोख्या नवरात्रात नऊ दिवसांचा संकल्प आहे, शरीराला कष्ट देणारी साधना आहे, हातातील काठीचा आधार आहे, झोपाळ्यावर घेतली जाणारी विश्रांती आहे, मंदिरातील धार्मिक कार्यक्रम आहेत आणि विजयादशमीला कौल लावून होणारी सांगता आहे. या प्रत्येक घटकातून एका गावाची श्रद्धा आणि सांस्कृतिक ओळख व्यक्त होते.
देवीवरील श्रद्धा, मनाचा संयम आणि परंपरेशी असलेली निष्ठा यांचा संगम म्हणजे खानापूरचे उभे नवरात्र!
अशा परंपरा केवळ पाहण्यासारख्या नाहीत, तर त्यांचा इतिहास समजून घेण्यासारख्या आणि सांस्कृतिक वारसा म्हणून जपण्यासारख्या आहेत. वाईच्या भूमीतील या आगळ्यावेगळ्या परंपरेची माहिती महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचली, तर खानापूरच्या श्रद्धेचा हा वारसा निश्चितच अधिक व्यापक ओळख मिळवेल.
संकल्प न्यूज — माध्यम विश्वसनीय पत्रकारितेचं!
