2026-27 मध्ये तीव्र El Niño ची शक्यता; भारतातील जंगल, शेती, जलस्रोत आणि सागरी परिसंस्थांसाठी सावधगिरीचा इशारा

विशेष लेख

संकल्प न्यूज : जगाच्या हवामान व्यवस्थेकडे पाहता 2026 च्या अखेरीस आणि 2027 च्या सुरुवातीस येणारे काही महिने अत्यंत महत्त्वाचे ठरण्याची शक्यता आहे. प्रशांत महासागरातील समुद्रपृष्ठाच्या तापमानात झालेली असामान्य वाढ आणि त्यातून विकसित होत असलेला El Niño यामुळे जगातील अनेक भागांमध्ये तापमान व पर्जन्यमानाच्या पद्धती बदलण्याची शक्यता आहे.

भारताच्या संदर्भात या घडामोडीला आणखी महत्त्व प्राप्त झाले आहे. भारताच्या पर्यावरणशास्त्रज्ञांच्या समुदायातील 188 जणांनी 16 सप्टेंबर 2026 रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वैज्ञानिक आवाहनात 2026-27 मधील El Niño मुळे भारतातील सागरी, गोड्या पाण्याच्या आणि भू-परिसंस्थांवर असामान्य हवामानाचा परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे. या आवाहनाचा मुख्य उद्देश भीती निर्माण करणे नसून, संभाव्य बदलांचे आधीपासून निरीक्षण, नोंद आणि संशोधन करण्यासाठी वैज्ञानिक समुदायाने सज्ज राहावे हा आहे.

नेमके काय घडत आहे?

El Niño ही नवीन किंवा अचानक निर्माण झालेली आपत्ती नाही. ती El Niño–Southern Oscillation (ENSO) या नैसर्गिक हवामान प्रणालीची उष्ण अवस्था आहे. विषुववृत्तीय मध्य व पूर्व प्रशांत महासागरातील समुद्रपृष्ठाचे तापमान सरासरीपेक्षा वाढते आणि त्याचा परिणाम वातावरणीय अभिसरण, पर्जन्यमान आणि तापमानाच्या जागतिक नमुन्यांवर होऊ शकतो.

यावेळी मात्र प्रशांत महासागरातील तापमानवाढ विशेष लक्षवेधी आहे.

जागतिक हवामान संघटना अर्थात WMOने 3 सप्टेंबर 2026 रोजी जारी केलेल्या अधिकृत अपडेटनुसार El Niño आधीच स्थापित झाला असून पुढील काही महिन्यांत तो “very strong” पातळीपर्यंत तीव्र होण्याची शक्यता आहे. WMOच्या अंदाजानुसार फेब्रुवारी 2027 पर्यंत El Niño कायम राहण्याची शक्यता जवळपास 100 टक्के आहे.

WMOच्या माहितीनुसार Niño 3.4 क्षेत्रातील समुद्रपृष्ठ तापमानातील विसंगती मे-जुलै 2026 मध्ये सुमारे +1.5°C, जुलैमध्ये +2.0°C, तर जुलैच्या अखेरीस आणि ऑगस्टमध्ये काही साप्ताहिक निरीक्षणांमध्ये +2.2°C ते +2.6°C पर्यंत पोहोचली होती. समुद्राच्या पृष्ठभागाखालील काही भागांत तापमान सरासरीपेक्षा 8°C पेक्षा अधिक असल्याचेही WMOने नमूद केले आहे.

“Super El Niño” म्हणजे नेमके काय?

येथे एक महत्त्वाची दुरुस्ती आवश्यक आहे.

माध्यमांमध्ये “Super El Niño” हा शब्द मोठ्या प्रमाणावर वापरला जात आहे. भारतातील 188 पर्यावरणशास्त्रज्ञांच्या आवाहनाच्या शीर्षकातही हा शब्द आहे. मात्र WMOच्या अधिकृत वर्गीकरणात “Super El Niño” ही स्वतंत्र श्रेणी नाही. WMO El Niño घटनांना weak, moderate, strong आणि very strong अशा स्वरूपात वर्गीकृत करते. त्यामुळे “Super El Niño” हा प्रामुख्याने अतिशय तीव्र El Niño संदर्भातील अनौपचारिक शब्द आहे.

म्हणूनच “येत्या काही महिन्यांत महाप्रलय निश्चित होणार” असा अर्थ या वैज्ञानिक इशाऱ्याचा काढणे योग्य ठरणार नाही.

वैज्ञानिक इशारा हा संभाव्य जोखमींबद्दल आहे; निश्चित आपत्तीच्या घोषणेबद्दल नाही.

भारतासाठी धोका कुठे आहे?

El Niñoचा परिणाम प्रत्येक देशात आणि प्रत्येक ऋतूमध्ये सारखा होत नाही. WMOने स्पष्ट केले आहे की El Niñoची तीव्रता आणि एखाद्या देशातील प्रत्यक्ष हवामानाचा परिणाम यांचा थेट आणि निश्चित संबंध नसतो. भारतीय महासागर, अटलांटिक महासागर आणि इतर हवामान घटक El Niñoच्या परिणामात बदल करू शकतात.

तरीही भारतासाठी काही प्रमुख क्षेत्रांवर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे.

१. पर्जन्यमान आणि दुष्काळाचा धोका

El Niñoमुळे भारताच्या मान्सून व्यवस्थेवर परिणाम होण्याची शक्यता अनेक अभ्यासांत दिसून आली आहे. मात्र प्रत्येक El Niño वर्षात भारतात समान प्रमाणात पाऊस कमी होतोच असे नाही.

2026 मध्ये WMOने भारतासह अनेक भागांमध्ये तापमान सामान्यपेक्षा अधिक राहण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे आणि काही प्रदेशांमध्ये दुष्काळाचा धोका वाढू शकतो असे नमूद केले आहे.

त्यामुळे 2026 च्या उत्तरार्धापासून 2027 च्या सुरुवातीपर्यंत जलसाठे, भूजल, रब्बी हंगाम, पिण्याचे पाणी आणि चारा उपलब्धता यावर विशेष लक्ष देण्याची गरज आहे.

२. शेतीवर परिणाम

पाऊस आणि तापमानातील बदलाचा सर्वाधिक थेट परिणाम शेतीवर होतो.

दीर्घकाळ कोरडे हवामान राहिल्यास:

• जमिनीतील ओलावा कमी होऊ शकतो,
• सिंचनाची गरज वाढू शकते,
• भूजलावर दबाव वाढू शकतो,
• पिकांच्या उत्पादन खर्चात वाढ होऊ शकते,
• चाऱ्याची उपलब्धता कमी होऊ शकते,
• काही भागांत उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो.

मात्र कोणत्या पिकाला किती नुकसान होईल हे स्थानिक पर्जन्यमान, सिंचन, माती, तापमान आणि पिकाच्या प्रकारावर अवलंबून असेल. त्यामुळे “संपूर्ण भारतात शेती उद्ध्वस्त होईल” असा निष्कर्ष काढणे वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य नाही.

३. जंगलांमध्ये वणव्याचा धोका

दुष्काळ आणि उष्णता वाढली की जंगलातील वनस्पती व गवतामधील आर्द्रता कमी होते. त्यामुळे आग लागल्यास ती वेगाने पसरण्यासाठी अनुकूल परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.

भारतातील पर्यावरणशास्त्रज्ञांच्या आवाहनात जंगलातील मोठ्या वृक्षांवर, वन्यजीवांच्या वर्तनावर, प्रजनन चक्रावर आणि अन्नसाखळीवर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे.

याचा अर्थ असा नाही की भारतातील प्रत्येक जंगलात मोठे वणवे लागणारच आहेत. मात्र कोरडे हवामान + उच्च तापमान + कोरडी वनस्पती + मानवी आग हे घटक एकत्र आले तर धोका वाढू शकतो.

त्यामुळे वनक्षेत्रांमध्ये Fire Line, स्थानिक अग्निशमन यंत्रणा, पाण्याचे स्रोत, उपग्रह निरीक्षण आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

४. समुद्रही सुरक्षित नाही

या संपूर्ण घडामोडीतील आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे Marine Heatwaves — सागरी उष्णतेच्या लाटा.

समुद्राचे तापमान असामान्यपणे वाढल्यास सागरी परिसंस्थेवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. प्रवाळभित्ती, मासे, प्लवक आणि इतर सागरी जीवांच्या वितरणात बदल होऊ शकतो.

भारताच्या किनारपट्टीसाठी याचा अर्थ:

समुद्राचे वाढते तापमान → सागरी परिसंस्थेवर ताण → माशांच्या वितरणात बदल → मत्स्यव्यवसायावर संभाव्य परिणाम

असा साखळी स्वरूपाचा परिणाम होऊ शकतो.

भारतातील पर्यावरणशास्त्रज्ञांच्या आवाहनातही सागरी परिसंस्थांच्या निरीक्षणाची आवश्यकता अधोरेखित करण्यात आली आहे.

५. वन्यजीवांवर दिसणार नाहीत असे परिणाम

हवामान बदलाचा परिणाम केवळ पूर, दुष्काळ किंवा उष्णतेसारख्या दिसणाऱ्या आपत्तींमध्येच होत नाही.

तापमान आणि पर्जन्यमानातील बदलामुळे:

• प्राण्यांच्या अन्नाची उपलब्धता,
• स्थलांतराचे नमुने,
• प्रजननाची वेळ,
• झाडांना फळे येण्याचा काळ,
• फुलोऱ्याची वेळ,
• कीटकांची संख्या

यामध्येही बदल होऊ शकतो.

भारताच्या 188 पर्यावरणशास्त्रज्ञांच्या आवाहनात अशा “less visible” ecological changesचे दस्तऐवजीकरण करण्याची गरज विशेषतः नमूद केली आहे.

यातून एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो—हवामान संकटाची खरी व्याप्ती केवळ तापमानाच्या आकड्यांमध्ये मोजता येत नाही.

जागतिक तापमानाची पार्श्वभूमीही चिंताजनक

El Niño हा नैसर्गिक हवामान घटक असला तरी सध्याचे जग पूर्वीपेक्षा अधिक उष्ण आहे.

अमेरिकेच्या NOAAच्या राष्ट्रीय पर्यावरणीय माहिती केंद्राने दिलेल्या ऑगस्ट 2026 च्या अहवालानुसार ऑगस्ट 2026 हा जागतिक स्तरावर नोंद झालेला सर्वाधिक उष्ण ऑगस्ट ठरला. त्याच महिन्यात जागतिक समुद्रपृष्ठाचे तापमानही विक्रमी पातळीवर होते.

यामुळे परिस्थिती समजून घेण्यासाठी दोन वेगळे घटक लक्षात घ्यावे लागतात:

दीर्घकालीन जागतिक तापमानवाढ + अल्पकालीन El Niño

हे दोन्ही घटक एकत्र आले की काही प्रदेशांमध्ये उष्णतेच्या आणि पर्जन्यमानाच्या टोकाच्या घटनांचा धोका वाढू शकतो.

भारतासाठी आणखी एक महत्त्वाचा घटक — Indian Ocean Dipole

भारतीय हवामानावर केवळ प्रशांत महासागराचा परिणाम होत नाही.

WMOच्या 2026 च्या अंदाजानुसार Positive Indian Ocean Dipole (IOD) विकसित होण्याची शक्यता आहे. ऑगस्ट-सप्टेंबर-ऑक्टोबर 2026 कालावधीसाठी त्याचे सरासरी मूल्य सुमारे +0.6°C असण्याचा अंदाज जुलैच्या WMO अपडेटमध्ये व्यक्त करण्यात आला होता; सप्टेंबरच्या अपडेटमध्ये सप्टेंबर-ऑक्टोबर-नोव्हेंबरसाठी सुमारे +0.9°C चा अंदाज देण्यात आला.

यामुळे El Niñoचा भारतावरील परिणाम काही प्रमाणात बदलू शकतो.

म्हणूनच “El Niño आहे म्हणजे भारतात नक्की दुष्काळ” हे समीकरण शास्त्रीयदृष्ट्या अचूक नाही.

मग “महाप्रलय” कितपत खरा?

या प्रश्नाचे उत्तर स्पष्ट आहे.

“महाप्रलय येणार” अशी कोणतीही अधिकृत हवामान घोषणा झालेली नाही.

WMOने मात्र तीव्र El Niñoमुळे जगातील विविध भागांमध्ये अतिवृष्टी, पूर, दुष्काळ आणि तीव्र उष्णतेचा धोका वाढू शकतो असे स्पष्ट केले आहे.

म्हणून माध्यमातील “महाप्रलयासारखे हवामान” हा शब्द धोका किती व्यापक असू शकतो हे अधोरेखित करणारा पत्रकारितेतील शब्दप्रयोग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल; त्याला निश्चित वैज्ञानिक भविष्यवाणी समजणे योग्य नाही.

आता सरकार आणि समाजाने काय करायला हवे?

वैज्ञानिक आवाहनाचा सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे आपत्ती घडल्यानंतर मदत करण्यापेक्षा आपत्तीपूर्व तयारी.

जलव्यवस्थापन

धरणे, तलाव, पाझर तलाव आणि भूजलसाठ्यांचे नियोजन आधीपासून करणे आवश्यक आहे.

शेती नियोजन

कमी पाण्यात येणारी पिके, सूक्ष्म सिंचन, मृद्-आर्द्रता संवर्धन आणि स्थानिक हवामानावर आधारित कृषी सल्ला महत्त्वाचा ठरेल.

जंगल संरक्षण

वनक्षेत्रात Fire Line, पाण्याचे स्रोत, गस्त, स्थानिक स्वयंसेवक आणि जलद अग्निशमन व्यवस्था बळकट करणे आवश्यक आहे.

सागरी निरीक्षण

समुद्राचे तापमान, प्रवाळभित्ती, मत्स्यसाठे आणि किनारी परिसंस्थांचे सातत्याने निरीक्षण आवश्यक आहे.

आरोग्य व्यवस्था

उष्णतेच्या लाटांसाठी Heat Action Plans, पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता आणि अतिसंवेदनशील लोकसंख्येसाठी पूर्वतयारी करणे गरजेचे आहे.

महाराष्ट्रासाठी याचा अर्थ काय?

महाराष्ट्रात विशेषतः दुष्काळप्रवण भाग, मराठवाडा, विदर्भ, पश्चिम महाराष्ट्रातील पर्जन्यछायेचे क्षेत्र आणि वनक्षेत्रे यांच्यावर लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे ठरेल.

पश्चिम महाराष्ट्रातील धरणसाठे, भूजल, ऊस व इतर पाण्याची मोठी गरज असलेली पिके, चारा आणि ग्रामीण पाणीपुरवठा यांचे नियोजन आगाऊ करणे उपयुक्त ठरू शकते.

सातारा जिल्ह्यासारख्या भौगोलिकदृष्ट्या विविध जिल्ह्यात तर परिस्थिती एकसारखी नसेल. पश्चिम घाटातील अतिवृष्टीचा पट्टा आणि पूर्वेकडील तुलनेने कोरडा भाग यांच्यावर El Niñoचा परिणाम वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे जिल्हानिहाय आणि तालुकानिहाय हवामान निरीक्षण अधिक महत्त्वाचे ठरेल.

निष्कर्ष : भीती नव्हे, पूर्वतयारी आवश्यक

2026-27 मधील El Niñoकडे दुर्लक्ष करण्याचे कारण नाही. WMOच्या अधिकृत अंदाजानुसार ही घटना तीव्र होण्याची शक्यता स्पष्टपणे वाढली आहे आणि फेब्रुवारी 2027 पर्यंत ती कायम राहण्याची शक्यता जवळपास 100 टक्के आहे.

भारतामधील 188 पर्यावरणशास्त्रज्ञांचे आवाहनही आपत्ती निश्चित होणार असल्याचे सांगत नाही; ते संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे शास्त्रीय निरीक्षण आणि पूर्वतयारी करण्याचे आवाहन करते.

त्यामुळे पुढील काही महिने भारतासाठी “हवामान निरीक्षण, जलसंधारण, शेती नियोजन, जंगल संरक्षण आणि आपत्तीपूर्व तयारी” यांची कसोटी घेणारे ठरू शकतात.

हवामानाचा इशारा हा घाबरण्यासाठी नसतो;
तो तयारी करण्यासाठी असतो.

आगामी काळात दुष्काळ पडेल की अतिवृष्टी होईल, वणवा किती तीव्र असेल किंवा सागरी उष्णतेचा परिणाम किती मोठा असेल, हे प्रत्येक प्रदेशात वेगळे ठरेल. पण एक गोष्ट निश्चित आहे—हवामानातील बदलत्या जोखमींकडे दुर्लक्ष करण्याची वेळ आता राहिलेली नाही.