आदिशक्ती: उत्पत्ती, स्वरूप आणि साधना

शक्तीचे विश्वरूप: नवरात्र विशेष

पुणे: आधुनिक आणि धावपळीच्या जीवनात परंपरा आणि संस्कृती मागे पडत असताना, नवरात्रोत्सव स्त्रीशक्तीचा जागर करत अनादी काळापासून चालत आलेले महत्त्व आजही टिकवून आहे. भारतीय संस्कृतीत स्त्रीशक्तीला दिलेले आदराचे स्थान आणि तिची उपासना यामागील शास्त्रीय आणि आध्यात्मिक कारणे उलगडणारा हा विशेष वृत्तांत.

सध्याच्या यंत्रयुगात साधना आणि उपासनेसाठी वेळ काढणे अनेकांना शक्य होत नाही. मात्र, भारतीय सण-उत्सव, विशेषतः नवरात्र, हे केवळ उत्सव नसून त्यामागे गहन शास्त्रीय आणि आध्यात्मिक विचार दडलेला आहे, असे मत लेखिका कांचन कोठावळे यांनी आपल्या लेखात मांडले आहे. त्यांच्या मते, नवरात्र म्हणजे आदिशक्तीच्या विविध रूपांचा सन्मान आणि आपल्या अंतरंगातील ऊर्जेला जागृत करण्याची संधी होय.

सृष्टीची निर्मिती आणि शक्तीचे मूळ

लेखात नमूद केल्याप्रमाणे, ऋग्वेदातील नासदीय सूक्तात सृष्टीच्या निर्मितीचे रहस्य सांगितले आहे. एका परमतत्त्वापासून आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वी अशी पंचमहाभूते निर्माण झाली. ही निर्मिती ज्या ऊर्जेमुळे झाली, तीच मूळ ‘शक्ती’ आहे. हीच शक्ती चराचरात, जड-चैतन्यात आणि आपल्या स्वतःच्या अंतरंगातही सामावलेली आहे. घटस्थापनेवेळी घटामध्ये पेरलेले धान्य अंकुरते, ते या सुप्त शक्तीचेच प्रतीक आहे.

मूर्तीपूजा आणि देवत्वाची संकल्पना

ही अदृश्य शक्ती जेव्हा भक्ती आणि श्रद्धेने मूर्तरूपात साकारते, तेव्हा त्या मूर्तीला देवत्व प्राप्त होते. साधकाच्या मनातील भाव आणि ब्रह्मांडातील वैश्विक ऊर्जा एकरूप झाल्याने मूर्ती चैतन्यमय बनते. याच आधारावर ऋषी-मुनींनी तपश्चर्येतून शोधलेले ज्ञान सोप्या साधना आणि उपासना पद्धतींच्या रूपात सामान्यांसाठी उपलब्ध करून दिले.

शक्तीशिवाय शिव ‘शव’

‘शक्तीशिवाय शिव शव आहे’ या संकल्पनेतून शक्तीचे महत्त्व अधोरेखित होते. शक्ती हे विश्वाचे चलनवलन आणि निर्मितीचे मूळ आहे. त्यामुळे शक्तीची उपासना केवळ धार्मिक विधी नसून, ती शरीरातील ऊर्जा संतुलित ठेवण्याचे आणि जीवन अधिक सुखकर करण्याचे एक माध्यम आहे. या उपासनेमुळे कुटुंबात शिस्त, संयम आणि त्यागाची भावना वाढीस लागते.

पुढील नऊ दिवसांच्या लेखमालेत तंत्रशास्त्र, यंत्र, कुंडलिनी योग आणि बीजमंत्र यांसारख्या गहन विषयांवर अधिक प्रकाश टाकला जाणार असल्याचेही लेखिकेने स्पष्ट केले आहे. यातून स्पष्ट होते की, नवरात्रीचा उत्सव हा केवळ गरबा किंवा सजावटीपुरता मर्यादित नसून, तो आत्मिक आणि वैश्विक ऊर्जेला समजून घेण्याचा एक सखोल मार्ग आहे. क्रमशः

लेखिका – कांचन कोठावळे ( पुणे)