गुंठा म्हणजे काय ? जमीन मोजणीची गुंटूर पद्धत म्हणजे काय ?

जमिनीची मालकी व कर रचना असणारी महसुल पध्दत दिल्लीचा बादशहा शेरशहाने इ.स.1540 ते 1545 दरम्यान अवलंबली. त्याच्या कारकिर्दीमध्ये प्रत्येक जमीन धारकाची नोंद करणेत आली तसेच प्रत्येक हंगामातील प्रत्येक पिकाची नोंद करणेत आली. हा महसुल काटेकोरपणे गोळा केला जाई. जमीन धारकाचे हक्क व त्याची जबाबदारी याचा स्पष्ट उल्लेख या करारनाम्यात मोगल बादशहा अकबराने त्याचा मंत्री तोरडमल याचे मदतीने कर पध्दतीची फेर उभारणी केली. त्याने जमीन मोजणीसाठी प्रथमच काठी व साखळी- चा वापर केला. क्षेत्रफळासाठी बिघा हे परिमाण ठरविण्यात आले व जमिनीची उत्तम, मध्यम व निकस या तीन प्रकारे विभागणी करणेत आली. जमिनीच्या एकुण उत्पन्नापैकी 1/3 हिस्सा कर म्हणुन घेतला जाई. त्याचे चलनामध्ये मुल्यांकन करून मागील 19 वर्षाच्या सरासरी इतके पुढील 10 वर्षासाठी करपात्र उत्पन्न ठरविले जात असे.  मंत्री तोरडमलची पध्दत दक्षिणेकडे निजामाचा दिवाण अहमदनगरचा वजीर मलीक अंबर यानेही सन 1605 ते 1726 या काळात काही सुधारणासह विकसीत केली. त्यांनी जमीन मोजणीच्या वरील पध्दती कायम ठेवल्या. जमीन धारकाचे मालकी हक्क व सत्ता प्रकाराची पध्दत अंमलात आणली.

          छत्रपती शिवाजी महाराजांचा काळ म्हणजे सन 1674 पासून जमिन महसुल आकारणीसाठी “खेडे” हे एकक वापरले जात असे. पीक उत्पादन व करणा-यांची क्षमता पाहुन कर आकारणी (शेतसारा) बसविला जाई. या पध्दतीला “कमालधारा” म्हटले जाई. प्रत्येक गावात मामलेदार हे देशमुख, देशपांडे, वतनदार व पाटील यांचे मदतीने जमीन महसूल गोळा करण्याचे काम करत .होते .दुसर्याक बाजीरावाच्या काळात ही पध्दत बंद झाली. याच काळात मामलेदार या पदाचा लिलाव सुरू झाला.

        मराठेशाहीमध्ये इनाम, वतन व मिरास हे शब्द जमिनीच्या महसुल आकारणीशी निगडीत होते. याव्दारे जमिनीची मालकी व महसुल आकारणीचे अधिकार देण्यात येत होते. हे अधिकार वंश परंपरागत होते.  अश्याप्रकारे  भारताचा विविध प्रातांत मोजणी व शेतसारा कर  वेगवेगळया पध्दतीने अंमलात होते.

      18 व्या शतकाच्या शेवटी पुण्याच्या उत्तरेस भिमा नदीपासुन तापी नदीकाठच्या बहरानपुर विस्तृत भुप्रदेश प्रथमत: नकाशात बसविला. नकाशामध्ये सातपुडा डोंगररांगा,अजंठा टेकड्या,महत्वाची गावे व नद्या सांकेतिक पध्दतीने दाखविल्या आहेत. याच दरम्यान नाशिक  शहराचा नकाशा सर्वप्रथम केला गेला आहे.

                     ब्रिटीशांनी सन 1757 पर्यंत भारतीय भुभागावर वर्चस्व मिळविले. परंतु ब्रिटीश हे व्यापारी म्हणुन भारतात आले होते. त्यांच्या व्यापारी दृष्टीकोनातुन त्यांना भारतामधुन उत्पन्न हवे होते आणि भारतामध्ये जमिन हे उत्पन्नाचे महत्वाचे साधन होते. म्हणुन ब्रिटीशांनी उत्पन्न मिळविण्याकरीता जमिनीची शास्त्रशुद्ध पध्दतीने सर्वेक्षण व कर आकारणी सुरू केली. या दृष्टीकोनातून ब्रिटीशांनी सन 1767 मध्ये सर्व्हे ऑफ इंडियाची स्थापना केली व या पदावर सर्व्हेअर जनरल ऑफ इंडिया म्हणून जेम्स रनेल यांची नियुक्ती करण्यात आली. जेम्स रनेल लिखीत ‘”Bengals Atlas” या पुस्तकात शंकु साखळीने जमिनीची मापे आणि खगोल शास्त्रीय माहिती याचा एकत्रित आधार घेऊन नकाशे तयार केले असा उल्लेख आहे.

सर लॅम्टन यांनी दक्षिण भारतातील केपकामोरिन येथून 10 एप्रिल 1802 मध्ये त्रिकोणमितीय भूमापनाची सुरुवात केली होती. ही सुरवात मद्रास जवळील थॉमस पर्वताचे पासून केली. भूमापनाच्या कामात सर जॉर्ज एव्हरेस्ट यांनी मोठी मदत केली. सर जॉर्ज एव्हरेस्ट भूमापक प्रमुख व त्रिकोणमीतीय भूमापनाचे अधीक्षक होते. 1830 मध्ये त्यांची भूमापन कामाचे अधीक्षक म्हणून नेमणूक झाली. जॉर्ज एव्हरेस्ट यांना ‘सर्व्हेअर जनरल बहादूर’ असे संबोधले जाऊ लागले. भारतीय भूखंडाचे मोजणीचे काम चालू असताना कर्नल लॅम्टन यांचा मृत्यू झालेने, पुढे हे काम जॉर्ज एव्हरेस्ट यांनी 33 वर्षात पूर्ण केले. अशा प्रकारे भारतीय भूखंडाचे मोजणी काम  पूर्ण झाले.

मोजणी काम करताना  मोजणी दार उन्हातान्हात,  रानावनात,  शकु साखळी मोजणी काम करून, ज्या ठिकाणी संध्याकाळ होईल त्या ठिकाणी तंबू राहायचे व दुसऱ्या दिवशी पुढील काम करायचे स्वयंपाक वगैरे ते हातानेच करत असं रात्री तंबूत मुक्काम करून, पुढे ते पुढच्या मोजणीला निघायचे असे ते पुढे पुढे जात डोंगराळ भाग उतार  ऊन पाऊस मध्ये मोजणी काम हे 37 वर्षात पूर्ण झाली आहे अशा परिस्थितीमध्ये कोणाला साप चावला आजारी ,डेंगू झाला,  काम करताना दरीत कोसळले असे विविध घटना घडवून हजारो भुकर मापक हे मरण पावले आहेत , त्यांचे इतिहासात नोंद नाहीत. जनता याबाबत अज्ञभिज्ञ आहे

           सन 1818 मध्ये जेव्हा ब्रिटीशांनी मराठयांकडून सत्ता काबीज केली त्यावेळी दक्षिण विभागाचे राजकारणी कमिशन माउन्टस्टूअर्ट एन्डफिंस्टन यांनी रयतवारी पध्दतीचा पाया घातला. ब्रिटीशांच्या कारकिर्दीत दुसरी महत्वाची गोष्ट करण्यात आली ती म्हणजे शेत जमिनीची शास्त्रशुध्द पध्दतीने गुंटर नांवाच्या अधिका-यांने अंमलात आणलेल्या शंकू साखळीने मोजणी करण्यात आली. म्हणून शंकू साखळीस गुंटर चैन, गुंठा असे म्हणत सदर साखळी 33 फुट लांबीची असून 16 भागात विभागली आहे. त्या प्रत्येक भागाला आणा म्हणत व गुंटर साहेबांच्या नावावरुन पुढे गुंठा प्रचलित झाला. 40 गुंठयाच्या जमिनीच्या क्षेत्राला एक एकर म्हणत असे.

सक॓लन – किरण कांगणे , भूमापन अधिकारी असून भूमी अभिलेख खात्याचा 26 वर्षाचा प्रदीर्घ अनुभव असून विविध पद भूषविले असून नाशिक ,कोकण, पुणे असे अनेक भागात काम केले आहे सध्या शाहुवाडी येथे उपअधीक्षक भूमी अभिलेख या पदावर कार्यरत आहेत

    जमीन मोजणीसाठी प्रथम काठी व साखळी- चा वापर  ,   इंग्रजाचा काळात शंकु -साखळी पध्दतीने मोजणी करत होते स्वातंत्र्यानंतर प्लेन टेबल मोजणी होत असे. स न  2011 नंतर E.T.S ने मोजणी केली जाते,  आता ई– मोजणी आज्ञावली वर्जन टू मध्ये रोव्हर या अत्याधुनिक तज्ञाद्वारे आक्षांश व रेखाश ने मोजणीचे काम केले जाते.    डिजिटल नकाशा दिला जाते.

  रोव्हरव्दारे मोजणीचे वैशिष्टे/फायदे

रोव्हरव्दारे मोजणी  अर्धा तासात होते. मनुष्यंबळ कमी लागते, कमी श्रमात मोजणी काम होते. पुर्वी एका  हेक्टरला साठी एक दिवस लागत असे. आता अर्धा तासात मोजणी होते, अगोदर मानीव एरर येत होते. सदर मोजणीचे  अचुकता १५ सेटीमीटरची आहेत. अंक्षांश रेखांश कायम स्वरुपी राहणार आहेत,  नकाशावरील असल्यास जी पी.एस ,द्वारे मोबाईद्वारे जमिनीच मिळकतीची सिमा पाहू शकता , असे अत्याधुनिक रोव्हर यंत्रणेचा वापर होत असलेने लवकर तत्परतेने मोजणी होते  किरण कांगणे,  यांनी माहिती दिली